Friets Ploum
D’r Friets Ploum is inne van de sjtieftere van d’r Dialekverain Kirchröadsjer Plat én wirket als ieësjte an inne Kirchröadsjer dieksiejoneer. Heë leëvet van 1904 bis 1981. Heë sjrievet vöal jediechter en jesjiechtens en woar inne verainsman ieësjte klas. In 1986 kroog heë ing sjtroas noa hem vernómpd!
Inne kejelbloeb óp de buun
In ózze kejelkloeb hauwe vier inne sjunne verdraag en bis óp d’r daag van hu kan iech nog ummer nit versjtoa woarum die sjlöanerij nuedieg woar en woarum vier ze ezoeë vliddieg verkammezöald moeëte krieje van dön van Klankehei.
Ee kling bies-je sjood hauwe vier allenäu dras, mar hoopzechlieg doch d’r Brak, deë sjeve jratsiejas.
’t Kan joa jidderinne passere, dat heë ing koelies umleuft en dat doabij de janse bunedekoratsiejoeën in inne knoa vilt! Doch hat me lu, die dat nit verdrage kanne. Vier hant dat óngervónge. Al zint óngerhank de knuup óp de köp en de blauw oge versjwoende, verjaese dunt vier die klöpperij nit
Wie da jezaad, vier hauwe inne kejelkloeb woa vier d’r doem vuur in de huegde koeëte hauwe. Ezoeë! Went vier kejelete, dan wagkelet de wank, lofete de klöts daurend de baan aaf en ’t beer oes d’r kraan; tjeën vieroavend wórpe de volle in de volle! Vier woare in deë kloeb mit tswelf vaste, sjtemmiege keëls in de kluur van ’t leëve. Me hauw ós al ins aajeroane ós de ‘Tswelf Apostele’ tse neume. Dat wuur zónne jekke naam nit jeweë, den inne Joedas, in de perzoeën van d’r Brak, woar óch d’rbij.
Mar kiek; um zónne naam vuur ózze kloeb aa tse neëme, doa vuur hauwe vier tse vöal relejoeën in. Vier neumete ós dan óch mar kót en jód, ‘Óger ós tswelf’. Doa woar óch nog ing anger sjpekelatsiejoeën bij. Vier koeëte noen, went ziech inne nuie aameldet zage, dat jeet nit vaweëje d’r naam. Nit dat vier aberjläubieg woare, mar oes printsiep hauwe vier ’t nit óp de tsaal drutsing sjtoa.
Vier kejelete tswai oavende in de waech, jónge inne oavend toepe; kiemete ’s zamstes vuur knieng en feëlete óch nie óp de proof van de harmonie. Angesj woare vier nurjens vas mietjelied; al woare vier waal träu aahenger van d’r voesbalkloeb en mankerete óch nie went wetsjtraite woare i bokse, bieljarde of voeëjelsjaos.
Wie vier ins inne oavend noa ’t kejele naas va sjwees ós ’t letste an tieëk sjtónge tse jenemieje, kroog d’r Brak ing idee. En deë hat diech döks idees! Noda, deë koam diech mit ’t idee inne theaterverain óp tse richte. Vier hauwe joa nog ummer inne oavend in de waech vrij en dat wuur d’r jeëegendste oavend vuur theater tse sjpille. Me wus angesj doch nit wie me dan de tsiet kapot kreeg en vuur zónne oavend mier nieks dier nieks in ing wieëtsjaf tse zitse, doa vólt heë nuus vuur.
Laider mós iech hu zage, zieng idee vool i jouw eëd.
Mit aljemeen sjtimme woeët besjlaose inne theaterverain óp tse richte. Vuur ós vrauwe an ós zie tse krieje, zatse vier in de sjtatoete, dat die óch mietjelied koeëte weëde en mitsjpille. Praktiesj koam doa, laider jaodes, nuus van, den in de mieëtste jroeëse sjtukker, die vier sjpillete, hauwe vier mar rolle vuur jong meëdsjer. Nit dat vier dat doa-op aalate; nee, dat sjtong noe eemoal zoeë in de bucher.
Uvver ’t ieësjte sjtuk hant vier vöal tellewellerij jehad. Jidderinne wol jet angesj. D’r Kris wol ‘Willem TeIl’ sjpille. Jing kirmets of heë sjoos ziech e deel jrule in de sjisboede bijenee. Heë hauw wirklieg sjlich aa sjisse. Mar ’t woar doch jinne, deë ziene eëpel óp ’t sjpel wol zetse went heë hem doa inne appel vanaaf moeët sjisse.
Inne angere vong dat vier de ‘Genoveva va Brabant’ zouwe krieje. Mar dat woar tse aafjezeëgd vónge angere. ’t Lifste haie vier ós an d’r ‘Faust’ of ing anger operet jesjtaoche. Sjtimmemateriaal feëlet ós nit; mar woa hoalete vier ee orsjester vandan, wat óp de nemlieje huegde sjtong wie ózze jezank?
Vier hant doe ‘Das jeheimnisvolle Testament of d’r Sjendarm va Rieëteriech’ injesjtoedeerd. Vuur de leësprove zoeëte vier ós ee sjtil wieëtsjefje oes mit vergunning. Vier woare ezoeë bejaisterd vuur dat sjtuk dat alle moments inne ing runkde joof. Tusjebij vool dan óch al ins ing proof in ’t wasser. Ós bejaisteróng sjteeg nog wie vier óp de buun jónge prove. In de tswaide akt moeëte ziech drei peersjer in ing reurende scène um jen haos vleie. Me zouw wal ins jedaad han dat ze dan eskpres nit jód dónge vuur ’t uvver tse doeë. Mar dat woar nit woar; zoeëjet koam bij ós nit i vroag. ’t Sjtuk moeët va hinge bis vure klappe en óch de klingieghete en de sjtom rolle moeëte zitse!
Dat vier hei en doa al ins jet in inne zats enderete, lieët ziech versjtoa. Dat woare jedenfals verbesserónge van d’r ‘nihil obstat en imprimatur’ teks. An d’r sjloes moeët inne pastoer ópkómme.
Dat hauwe vier oes pieëtieët voetjelosse, óch al haie vier inne in ózze verain jehad deë ziech wuurdieg hai vónge die rol tse sjpille.
D’r intsiegste, deë doa flits jód vuur wuur jeweë, dat woar d’r sjmale Hoebeët went deë mit vol weëde bis an d’r sjloes hai jewaad. Heë woar ummer d’r letste, deë ee sjtuk in de fiejoer kreeg, mar doch ummer an d’r sjloes van de tswaide of sjpieëtstens bij d’r aavank van de dreide akt.
Wie ’t sjtuk wat me zeët richtieg zoos, koam ’t probleem woa en wienieë vier ’t zouwe opveure. ’t Woar werm d’r Brak, deë dat ópluezet. Heë hauw óp Klankehei inne nónk, deë óch mit lief en zieël theater sjpillet. Deë hauw zie jode joebielijoem als sjpiller en ’t zilvere als rejiezeur allang óp de höare! Va dem hauw heë jehoeëd, dat dem ziene verain in de patsj zoos. Durch sjterfval koeëte drei van de hoopsjpiller in ee sjtuk, woa de projrams al vuur oeshónge en de itritskate al in d’r verkoof loge nit mitdoeë. Nit dat die drei jesjtórve woare, mar umdat hön bestemodder kóm noa ’t meusjebendsje jereesd woar. En went vier ’t jod vónge, zouw d’r Brak ins joa kalle of vier mit ‘Das geheimnisvolle Testament of d’r sjendarm va Rieëteriech’ zouwe ivalle.
Ziene nónk hauw voljens hem in Klankehei ing hoeëg hank. Óch mit ee druupje en ing jouw tsiejaar woar jet bij hem tse erraiche. D’r Brak kroog vrijheet vuur namens ós tse jon handele en e paar jölle oes de kas vuur tseerjeld.
En los hem diech dat sjpits bringe!
In d’r vuursjtand van de bune-liebhaber va Klankehei hauw heë ós sjpel jesjilderd elsof vier rassjpiller woare. Heë hauw noa de dreide flesj auwe kloare, die heë vuur d’r vuursjtand jesjpendeerd hauw, óppen dusj jesjtange, ós als baanbraecher vuur de edel bunekoens oes jezatst en ós sjtuk ee karaktersituk jenómd. Heë hauw óch ing indrokvol reed óp die va Klankehei jehauwe. mar doch durch de blomme losse merke dat vier ejentlieg hoeëjer sjtónge trotsdeem dat ’t ós debuut mit dat sjtuk woar.
Wie heë an de name van de sjtukker koam, die vier ieëder i jroeësse sjteë hauwe opjeveurd, bliet ee röadsel. ’t Woar jedenfals jinne ópjevalle, dat ’t mar sjtuut of propajanda woar; den leie kan me ezoeë jet, ierlieg jezaad, nit neume.
‘Uur zit ankasjeerd,’ hauw d’r vuursjtand i koer mit ing sjtief tsong jezaad. Doe koam d’r jesjeflieje kank! Ózze Brak bewees doe dat heë inne jesjlaefe kónd is.
‘Wievöal lu junt in d’r zaal en wat is d’r itrits-pries?’
‘Drei bis veerhónged. Vier hant drei range. Loozje, dat is reëtsouw an ’t dóch óp jepolsterde sjteul, die vier bij pastoer en de besser lu lieëne, kost f 1.50. Óp jeweun wieëtsjafssjteul in d’r zaal vroage vier f 1,- en hingenaa zint e paar rije banke, woa jemindlieg de aawase jonge en meëdsjer zitse vuur tswai kwartjer.’
‘Hat uur jinne balkong?’ vroaget d’r Brak.
‘Inne wat?’ woar d’r nónk zieng weervroag.
‘Iech huur ’t al! Da vilt uuch óch jinne d’rvanaaf..Huurt, uur nemt durchsjnitlieg f 400,- in. Vier wille ’t verke nit aafjeëve en zage, vier krient doavan f 200,-. De helft doavan: of f 100,- betsald uur i vuuroes en de res óp d’r betreffende oavend zelver, mar vuur dat de rol opjeet. Zake zijn zake!’
’t Woeët injesjlage en d’r kassierer lieënet ziech an d’r wieët d’r tse jeëve vuursjoes.
Wie d’r Brak ós ’t angerdaags zaat dat heë f 50,- vuursjoes hauw en dat vier de anger f 100,- vuur d’r aavank van de vuursjtellóng zouwe krieje, hant vier hem hoeëjer wie hoeëg losse leëve. Vier zint deë oavend nit mieë neer kómme, umdat d’r Brak zoeë oesnaamswies flot woar!
De jeneraal-proof, die vier jeplaand hauwe, woeët nit mieë nuedieg jeacht. Zicher nit wie d’r Brak zieng reed óp d’r dusj bij d’r vuursjtand i Klankehei nog ins tsoem beste joof. Doe jeloate vier zelver wat heë van ós zaat.
Op d’r daag van ’t optreëne zint vier mit d’r lange waan van d’r Sjtesse um tswai oere óp d’r kop noa Klankehei jevoare.
Kostuums oes eje atelier woare i veer jroeëse sjloesmangele. Wie vier aakoame – óngerweëgs woare vier mar i zes hillieje huus-jer aajeweë, zoos diech d’r zaal ezoeë vol, dat vier nit durch de lu noa de buun óp koeëte.
Inne angere ijank noa de buun woar nit, zoeëdat vier durch ing vinster doa-erin moeëte klumme. Dat dat lestieg is broech me nit tse zage. Richtieg hant vier dat sjpieëder óngervónge.
Tusjedurch mós jezaad weëde dat d’r Brak nit alling idees hat mar doch inne richtieje blik óp de hudiege welt. Heë hauw zieng äudste doater, ee wirklieg net kink va achtsing joar, hingenaa tusje de jonge van Klankehei jezatst mit ing tuut apeneus-jer en ing tuut dattele. Het woar doabij insjtroeweert, die an die jonge tse prezentere. Went dan ing akt oes woar, moeët het ’t ieësjte klatsje. Me weest wie dat jeet, zón jonge klatsje da, al is ’t mar um ’t meëdsje ee plezeer tse doeë, feste mit!
’t Mós jezaad, durch de ieësjte akt hauwe vier ós jód hinjehouwe. Doabij mós óch jezaad weëde dat vier oeser ee paar druupjer tjeën ’t bunefieëber huekstens tswai kaste beer vuur d’r doeësj hauwe jedrónke.
’t Jezöks óp de besser sjteul hauw wal ins mit d’r kop jesjód, mar ’t joof doch ee dun applaus mit d’r jeforceerde hingenaa in d’r zaal.
Ónger de tswaide akt woeët al ins jet vliddiegs an ós adres jeróffe. De jonge óp de benk, die óngerhank alle apeneus-jer en dattele in d’r keel hauwe, vole ós óch al merkbaar aaf. Vier zelver minte dat vier mit vuur sjpillete. Besser jezaad sjpieëlete vier mit vuur en jidder moment koeët, wie me dat zeët, ’t vuur in daach kómme.
’t Lifste wure vier mar reëtsouw an de letste akt bejonne, mar ’t poepliekoem van vurenaa an ’t dóch sjtong van hön jepolsterde sjteul óp en verlosset d’r zaal.
‘Los hön joa, dat krauw kent nuus va kóns,’ menet d’r sjmale Hoebeët. ‘Óngerwiel dat die ziech durch de lu eroes peësje, hant vier tsiet ós ee óp de lamp tse sjudde.’
Meh joawaal! Wie de dame en here van de loozje jód en waal voet woare sjuiet jinne mieë, wie ’t dóch werm ópjong, ós de vliddiegste wöad tsouw tse róffe. Sjwiendeler, sjpitsbove en hampelemander losse ziech nog wal sjrieve, mar die anger tietele zouw jinne droeker in de tsiedónk zetse.
Haie vier nit zónne basjtieje bittere- en beermód jehad, vier haie ’t dóch tsouwjetrókke en d’r janse zaal vuur hoots en koale losse zitse. Zón óndankbaar lu! Me bejon tse fleute en tse krawauwe, dat vier d’r droad van ’t sjtuk verloare. D’r soeffleur moeët sjraie vuur ’m tse versjtoa; zoeë sjpektakel en sjendaal woar dat in d’r zaal.
Wie ee paar jekuide dattele noa de buun óp vloge en inne van ós jraad op ee oog tróffe, leuft deë diech sjnoorsjnak durch ing koelies en rees d’r janse ratseplang an eëd. Dat woar noa ós menóng d’r fong dat ze tróbbewies noa de buun óp bruete en ós an de litsj jónge.
Kinger-nee, wat hant vier deë oavend piezele jehad. Hure en zieë verjong ós. Durch de labendieje roete zint vier jevloage. Vazeleëve hant vier ing buun zónger dure nit mieë verwunsjd. Me kan neemlieg besser durch ing duur eroes weëde jeworpe wie durch ing vinster. Doabij koam dat ónger ing van die basjtieje vinstere inne maespool woar. Wie vier doa mit veer man iloge, lofet de brui uvver de rank.
Wie vier droes jesjraveld woare, woar d’r pool haof leëg en de anger helft hauwe vier i naas, mónk en oere en zoejoar in de weste-taesj. Vier koeëte ós zelver nit mieë ruuche. Va ónge bis oave kakjeël, werend die angere die durch de anger roete woare jevloage mar ring roeë blód an ziech hauwe.
Alling d’r sjeve Brak woar jenieëdieg en zónger sjram d’rvan kómme. Heë hauw zicher werm ing idee jehad van dat sjpelsje wie heë ziech de rol van d’r ‘sjendarm va Rieëteriech’ hauw krèje. Die va Klankehei wósse zicher, dat went me inne sjendarm verkammezöalet, me zoeëjet wie majesteets-belaidiejong bejong.
Meent noe nit, dat vier doanoa ’t theatersjpille hant draa jejeëve; jee dinke aa! Al zint vier bisheer nit mieë in de öffentliegheet ópjetroane; ós prove óp d’r intsieje jemuutlieje oavend in de waech junt durch.
Zouwe vier nog ins ing vuursjellóng jeëve, da zit uur allemoal vruntlieg i-jelade an ’t sjterfhoes! Frits Ploum, 1955
E sjtuk zónger titel
In ing wieëtsjaf, aafjedeeld in höksjer mit sjwaach lit, uur kint die wal, zoze op inne oavend drij man tse wiesjpele. Inne hauw papier en inne potloeëd vuur ziech ligke; deë nemlieje hauw sjienbaar óch ’t huekste woad -mar da ummer op sjtille toeën – en koeët als d’r hoopsman betracht weëde. Aaf en tsouw wórpe de angere óch al ins ee wöadsje d’rtusje. Ónger ’t kalle keke ze alle moments um ziech erum; sjprooch inne jet hel, da kreeg heë inne sjtoeës tjeën de sjieëne um jet häusjer tse kalle. Wat die doa besjprooche?
Ze minte jedenfals dat jinne tsuug woar van hön jesjprieëch en rechnete nit d’rmit dat in ’t höks-je neëver hön ee jónk peersje in d’r duuster zoos tse vrije, Dat peersje woeët plötslieg ópmerkzaam wie ze ’t voljende hoeëte: ‘Die äudste doater van d’r bankier mós óch versjwiende; óp watv’r maneer wees iech nog nit. ’t Kan durch inne sjaos in ’t jeniek, durch verjif of durch inne dolchsjtich in ing bats jesjeie; mar ze mós vuur dat d’r nónk oes Amerika tseruk kunt van de welt versjwoende zieë. Kót en jód óprume!’
‘Losse vier dat nog ins noader uvverleëje,’ mint inne angere, ‘vier hant d’r al veer kaod jemaad en vunf doeëde dat weëd miech jet vöal.’ ’t Jong hem doabij inne zuet van hats.
‘Nuuks d’rvan,’ woar ’t antwoad, ‘iech han hei de laitóng, ’t janse is mie idee. Weë ’t meëdsje mós ermorde dat is ing tswaide zaach. Doa weëd wal inne vuur vónge. Uur hat miech tsouwjezaad miech in alles behulpzaam tse zieë en vier mósse ’t sjpel wieër don joa en darve vuur nuus tseruk sjrekke. Jeleuft miech ’t weëd jód; ee jroeës sukses. Uur weest dat uur in d’r verdeens aa jerèl zalt dele.’
‘Och iech meen,’ zaat d’r dreide, ‘dat vier ós in aad mósse neëme vuur tse vöal blód. ’t Kunt miech óch nit óp inne doeëde mieë of winniejer aa, mar jraad dat meëdsje, dat bildsjun Triena, nee jonge, dat kan miech nit in d’r sjmaach valle.’
‘Wat hant vier mit diene sjmaach tse maache, vier mósse effekt han, en doamit basta. D’r Johannes, angesj inne bange tsiebel, zal ’t Triena, went ’t van ’t sjwumme tseruk kunt, mit ee bijele d’r kop sjpliese. Deë sjlaag mós zoeë forsj aakómme dat ’t jinne laut mieë ka jeëve. Zoeë en nit angesj weëd ’t jemaad.’
‘Juda-mar, mar wienieë mós ziech die vunfde moadpartij afsjpille?’
’t Vrijend peersje woar blas woeëde en keek ziech versjrekd aa. Woare ze hei in ing räuberhöal? ’t Meëdsje zoos tse razele en hai tusjebij ee paar moal va sjrek en angs inne keëk jelosse, went ziene miensj hem mit mit ing hank d’r monk hai tsouw jehauwe.
Noa de letste wöad, die ze versjtange hauwe, trók d’r jong hem sjtil an inne erm en ze bejove ziech op de tsieëne hinger de tieëk noan kuche in, woa d’r wieët óp inne sj tool zoos tse leëze.
‘Kent uur die drei verbrecher, die bij uuch in wieëtsjaft zitse?’
‘Neë, nie jezieë.’
‘Paast da óp dat ze uuch nit der hals umdrieëne, den noa wat vier va dön jehoeëd, of besser jezaad, ónjewild hant aafjeloesterd, zint ze doavuur im sjtand. Veer lieche hant ze al op hön jewisse en ing vunfde zal volje, went vier nit injriefe. En dan nog wal ee jónk riech meëdsje, wie ’t sjiengt. Dat mósse vier vuurkómme.’
‘Da sjelt de poliese óp, doa is d’r apparaat,’ zaat d’r wieët, dem óch al d’r floepet sjloog, Heë sjloos de duur tusje de wieëtsjaf en de kuche aaf en rutsjet sjtilleweg de kuchekas d’rvuur. D’r jong kroog ziech aa razelends d’r hoak van de tillefóng en drieënet nommer 3041. Mit ing hakkelende sjtem vertsellet heë wat heë en zie meëdsje jehoeëd hauwe. Heë joof sjtroas en hoesnommer van de wieëtsjaf óp en ’t woeët hem versjpraoche dat de poliese reëtsouw zouwe kómme.
‘Zit evvel vuurzichtieg,’ roanet heë hön aa, ‘’t zint besjtimd drei sjwoar jonge, die jing hank umdrieëne vuur inne noa ’t meusje-bendsje tse sjikke.’
Tswai bis drei minute sjpieëder hoeëte ze bis in de kuche de siereen van d’r poliesewaan.
‘Losse vier noa d’r kelder injoa,’ zaat ’t meëdsje, wat ee jezich hauw wie ing kieëstaat. ‘Iech muet ejentlieg urjens angesj hin, mar iech waad wal! Viellaich weëd jesjaose en da bin iech bang.’
Doe alle drei noa jenne kelder in, woa ze ziech tusje de beervaser verbórje.
Mietlerwail woare de poliese i tseviel de wieëtsjaf erinner kómme. Mit jetrókke revolver dónge ze de drei man, die nog ummer aanóngsloeës in hön höksje zoze tse wiesjpele, de heng in loeët sjtaeche.
Die drei kroge bauw jet uvver ziech en róffete: ‘Hulp, hulp, bandiete!’
Zónger vöal fiezematentsjer vezeterete de poliese hön of ze revolvere of metser bij ziech hauwe en vroagete hön wat ze an ’t oes-sjpoeëke wure.
‘Here, woa ziet uur ós vuur aa, wat wilt uur van ós en weë zit uur?’
‘Politie!’ woar ’t antwoad.
‘Wat! Poliese? Vier hant doch nuus misdraeve!’
‘Dat zal ziech eroes mósse sjtelle; wat hat uur hei besjproache en jeplaand?’
‘Leef here, vier zint hei bijenee vuur ee nui theatersj tuk tsezame tse sjtelle, kiekt mar hei ligke al tswai akte veëdieg.’
De zaach woar doe jauw jeluuesd. Alling hat ’t vöal muite gekosd vuur die drei oesene kelder tse krieje. Wie d’r wieët endlieg mód fasset de kelderduur óp tse doeë, jónge de poliese doa ónge ins kieke. ’t Meëdsje woar koalieg jevalle en d’r jong loog neëver ing ton in inne pool nasiegheet, wat evvel jee beer woar.
Van d’r sjrek bekómme, zaat d’r wieët mit inne zuet: ‘Jodsedank. Uur drinkt uuch waal allemoal ee paar op miech.’
Frits Ploum, 1958
D’r Markus liert auto vare
(1e Kapietel)
Joare lank hauw mieng vrauw de sjunste hud in de janse noabersjaf; ze hauw in ós vieëdel alle vrauwe en zoejoar de madamme doamit de oge oesjesjtaoche. Naidiesj en mit sjeël oge woar ze doavuur aa-jekaeke. Mar wie jeet dat?
Mar dat iech, d’r man van mie Roosmarie jing bóks an de dröad hauw, doaavuur woar jee mitlieë tse vinge.
D’r naid tjeënuvver ’t Roosmarie hauw ziech evvel an ’t letste jedrieënd. Wat tselt allewiel inne sjunne hód, wents te jinne auto has? Zoeë lanksamerhank sjtong bij ós erum a jidder duresjtiel inne auto. Me hoeët nuus angesj als woa me doe en doe mit d’r Mercedes, d’r Buick of d’r Jaguar hin woar jeweë. Weë nit ezoeë bekank retsept hauw, kallet va woa ze mit d’r WAAN hin woare jevare.
Wie ze doe neëver os, woa mieng vrauw ieëder vöal en noen nit mieë mit kallet, inne ‘Tsietroeën’ kroge, doa woar d’r bok vet.
‘Markus, iech wil óch inne auto han; al likt ’t broeëdmets alling óppen dusj,’ sjprooch mieng vrauw op inne toeën elsof ze heur testament vuurleëzet. Wat dees te vuur de leve vrid? Al woar iech doe nog nit bewanderd i auto’s en auto-vare.
Iech jool miech urjens inne hanks, woabij iech nit tse wisse bin kómme of vuur dat hanks tswaide of zivvede moeët sjtoa. ’t Woar evvel ee sjtaats jroeës en breed dink, woa iech bij mieng eldere jemeklieg d’r hof op koeët vare, zónger dat iech inne sjlaag van de poats oes ’t jesjpan voor.
Iech loos hem jet moderniezere; in de karbiedlampe elektriesj lit aa-leëje en de karos serie sjun potloeëde. Heë blónk wie inne tsieliender, woa anger auto’s mit ach tsieliendere nit aa koeëte tiepe. Doe bin iech mit miene waan ieësj rie-lesse jon neëme.
Miene insjtrukteur joof miech theologie of ezoeë jet. Iech han miech dat jeduldieg aa-jehoeëd. Al zieng bemerkónge vong iech sjun, mar wie heë jet op miene waan, iech meen d’r waan van ós, hauw oes tse zetse, bin iech hem in de jrane jevalle.
Wat jeet dat deë keël aa of deë auto benzien vreest. Iech zaan: ‘Iech han ummer jehoeëd, dat me ’t besser vervraese wie verzoefe kan.’
Zoene klotskop!
Wie iech de ieësjte les mit hem en d’r auto de Kip eraaf voor en sjnoorsjnak d’r uvverwaeg a Nullet passeret -jluklieg woar jraad d’r sjlaagboom eróp -doe zeët miene insjtrukteur: ‘Wents te dat nog ins ezoeë laps, da kanne vier óphure.’
‘Kan iech da ópjoa vuur ’t rie-bewies?’
‘Nè,’ zeët heë, ‘da kan d’r waan noa d’r sjrot-berg en doe en iech noa ’t Meusje-bendsje of winniegstens nao ’t sjpietaal.’
Wat jeet dat zoene keël aa, is miene, iech meen ózze waan, va miech, iech meen, va ós of va hem?
Iech daat: went me jet liere wilt, da mós me ’t jód doeë. Zoeë noom iech da jenauw vunfentswantsieg sjtond les. Verjaese koeët iech miech nt in die tsaal, den per les koam ing blutsj urjens in d’r auto.
Doe bin iech vuur ’t sjofeursdiploma jejange. Oesjerechend i Heële moeët iech doavuur zieë. En da op inne daag dat jraad judemaat woar. Woarum nit op inne oavend, al woar ’t óch vasteloavend, went me da mit ing kanonskoeëjel durch de sjtroase ka sjisse, zónger ee miensj of ing mom tse treffe.
Miene eks-amie-amateur sjtellet miech ieësj jet vroage uvver d’r verkier, die iech evvel ekspres verkieëd beëntwoadet.
‘Goed zo,’ zeët deë.
Iech dink, deë klös weest óch nit vöal, woarum zouw iech dem loeëzer maache wie heë is. Went heë jet d’rva kenk, da broechet heë miech dat doch nit tse vroage.
Doanoa han iech jet rónk mósse voare. Wie vier i Heële langs jen baan koetsjete, woar doa inne telejraafpoal voet; ing duur en ee tritbret oes miene auto voet en iech koeët voet vare. Iech jeleuf dat deë keël, tse oerdele noa zie jezich, miech nit oes koeët sjtoa, Ansjtandshalber han iech hem bedankd en hem ezoejoar jevroagd of heë ziech e paar mit miech jong krieje. Doavuur woar heë evvel tse köppieg of tse sjtief. Tswai jölle vóftsieg, die iech hem óp d’r zits van d’r waan hauw jelaad, en woa heë al die tsiet mit d’r boam óp hauw jezaese, loos ’t kuuche óch ligke.
Iech han miech doe ’t miengt jedaad, zage kan me dat i zoene val nit en bin óp heem aa jepöfd.
Um noe nit tse jauw heem tse zieë, ’t Roosmarie zouw angesj dinke, dat zoeë eksame mar ing bajatel wuur, han iech mar inne umwaeg jemaad.
Los iech doe óp wat me neumt ing rotonde tsereët kómme. Doa han iech doe, weë wees wie lang rónk jevare. Ee jetuuts, dat diech hure en zieë verjong. En iech mar mit an ’t tute en pöffe! Van dat rónkdrieëne wie ing karresel, woeët iech an ’t letste döl wie ee kuuche. D’r sjwees brooch miech oes, trots dat iech, mit ing duur oes d’r waan doch vrisje lóf jenóg hauw!
‘Verman diech, Markus,’ daat iech doe bij miech zelver, ‘d’r ieësjte d’r betste waeg links of reëts vieës te erin en oes deë ringelaringelaroza eroes!’ Zoeë dong iech. Mar los diech doa inne ‘heer voor het verkeer’ sjtoa.
‘Stop!’ ruft deë.
‘A-bäö!’ róffet iech tseruk, ‘da has te diech dróp jetroane. Iech bin nit mieë in d’r sjtoppekloeb.’ Doch vertrouwet iech die zaach nit. Iech dink, dat ‘muus-je dreët ee wies kepsje’ en joof óp däuvel-kom-eroes jaas; ezoeë sjterk, dat me de nommerplaat nit koeët leëze!
Wie iech uvver d’r Prickesjtee en Ejelze de Jraat eróp voor, han iech miech jet jeuubd in ’t vrijhendieg vare. Autovare is nit lestieg went me d’r richtieje sjlich dra hat en ’t kent, mar in de Ejelzer-Jraat hant die anger lu d’r doeëd oes-jesjtange, wie iech hinger ee hoes erum voor en mit inne hondersjtal als anhenger d’r ‘Weg zurück’ noom; ansjtat óppen Vink aa.
Haoverweëgs d’r berg sjleet miech doe d’r motor aaf, de brems vertsiechtet en iech voor alwerm tseruk; mar noen d’r hondersjtal, deë nog ummer träu a miene waan hong, vuuróp.
Iech dink, inne kapieteen verlieët zie sjif nit, mar inne auto is jee sjif, woa-ts te wents te oessjtiechs in ’t wasser treëns. Doabij kunt; dat me zónger duur in d’r waan, jauw droes is.
Mit inne honder-sjtal als vuursjpan is evvel, dat han iech óngervónge, inne auto basjtieg nietsj. Tjeën ing jieëvelsmoer koam mie jeveer tsouw sjtilsjtand.
D’r ejeneer van dat hoes mós ziech wal versjrekd han. Heë zaat inne zats va veer vliddieje wöad en woar wie heë zoog, dat jee miensje-opfer woar jevalle, mit sjtomheed jesjlage.
Doe noom iech ’t woad en zaan: ‘De moel hauwe, nuuks jing poliese; verkoof d’r auto an d’r loemmeleman; van de honder kan dieng vrauw innewaesjkessel tsoep kaoche!’
(2e Kapietel)
Jiddes moal wen iech vuur ’t riebewies ópjong ploensjet iech wie inne baksjtee. An ’t letste woar jinne mieë tse vinge, deë miech eksame wol aafneëme. Zoeng floepsjiesere! Va inne sjofeur deë ’t sjofere draa joof, han iech doe dem ’t ziengt uvverjenoame. Alling d’r naam en de foto hant vier dróp jeëenderd. Dat ’t vuur ‘vrachtwagen met aanhangwagen’ woar, sjpillet jing rol. Me koeët joa sjlieslieg óch nit wisse of me nog ins jet an d’r sjtats va ziene auto tse hange kroog!
Umdat iech mar mit de vrauw alling bin, hant vier doe besjlaose ós ee jans kling, kliensj auteusje aa tse sjaffe. Vier hant dat nit óp d’r poef jejole; alling kunt jidder ieësjte van d’r mond ins inne d’rhin kieke.
Mieng vrauw, uur kent ze, ’t Roosmarie, hat ing vuurliebe vuur roeë hud; roeë menktel; roeë hanktaesje; dito lippe; en de nemlieje sjong. Doavuur moeët óch de kluur van ós weënsje ezoeë zieë. Mit miech broechet jing rechnóng jehauwe tse weëde, iech drag alles wat óp d’r judemaat billieg tse jelde is of bij inne oesverkoof óp d’r maat jewórpe weëd.
’t Is waal ee basjtieg kling dink. Went de vrauw ziech dizze winkter d’r pelsmantel an dröad deet, da krien iech besjtimd de duur nit mieë tsouw. Ze hauwe ós óch al ins mit ós auteusje vuur d’r jek. Wie iech de ieësjte moal jong tanke en tswai liter benzien besjtellet, zeët deë man an de pómp: ‘jehadZouw iech uuch óch inne vingerhód oalieg dri sjudde en ins in de beng oame?’
De kinger in ós sjtroas neume ózze auto de zeemdoeës. Los ze mar sjokkenere. Went ’t weer, de tsiet en ’t potmanee ’t tsouwlieët, da vaar iech mit mie Roosmarie durch Kirchroa. Wat zouwe vier ’t wied zukke? In ing jroeëssjtad of óp ing autobaan veul iech miech ierlieg jezaad, nit zicher. Nit vaweëje mie riebewies? Jod-bewaar!
Dis daag koame vier vuur d’r uvverwaeg bij d’r Baanhof Tsentroem tse sj toa, doe kunt inne jong en wurpt miech e paar brivve durch ’t ruutsje. Heë menet zicher, dat iech mit mieng roeë kluur van d’r waan, van de pos wuur jeweë. Zoene lillipoeter wie vier hant, hat óch zie vuurdeel. Me kan uvveral d’rmit durchhin floetsje, zoeëjoar dróngerdurch.
Wie vier ins d’r waeg van Loeët aafkoame, zeët mieng vrauw: ‘Markus, wat is ’t mar óngerins duuster.’
Iech zaan: ‘Zieg mar nit bang, buk diech waal ee bis-je, vier vare jraad ónger inne sjwoare laswaan mit poef van koel durch.’
Doe woar mieng vrauw, en dat wilt jet zage, plat! Ze wol ezoeëjoar ónger ’t vare oes-sjtieje. An ’t Sjportpark, woa jraad ing zieduur opsjtong, zint vier doe ins erin jevare en zint zónger muite en zónger inne intsieje sjram bis óp de huekste rij van de triebuun kómme. Dat ós dat ins inne mit inne angere auto noadeet.
Me huurt ós óch bauw nit kómme, zoeë häusj leuft ós weënsje. Alling wen iech sjalt, da kraacht en kniersjt ’t óp de tseng elsof d’r jungste daag wuur aajebraoache.
Óp Sjevemet hauwe vier ins pech. Jraad woare vier d’r drekswaan van de jemeende passeert; de vrauw woar nog an ’t boesjtabere wat doa óp sjtong , uur weest wal ‘Werpt geen vuil op straat’ -of doa likt miech vóftsieg meter wieër inne volle in de sjtroas. Inne keël kom-sie-kom-sa! Zicher uvver de hónged kilo ring an d’r hoak. A plaatsj dat iech óp d’r brems treën, treën iech va sjrek óp de jaaspedaal. Mit ’t vol jewieët van d’r volle ónger miene waan, koam iech boaver hem tsouw sjtilsjtand.
Wie iech oes-sjtiejet koam deë Joliath mit d’r kop eroes en zeët: ‘Mensje, wents doe nit wie d’r blits tseruk zets, da sjton iech op!’ Sjtel diech ins vuur?!
Went deë dat jedoa hai, da hai iech miech de reste van miene auto bijenee kanne rafe. E jeluk wuur alling jeweë, dat iech d’r janse prul in ing akte-taesj hai kanne doeë. Bij inne jroeëse waan is dat noa zoeng kambrelaasj nit meuglieg. Da has te trek vöal köste va voetsjlefe en óprume.
Dizze herfs koame vier ins d’r Kalheidsjer berg eraaf. Mit d’r wink in ruk hauwe vier ing jesjwiendiegheet wie inne sjtraaljeëjer. Iech kroog ópins d’r uvverdroek óp ’t linke oer en sjtooch mievh d’r klinge vinger doa-in.
‘Paas óp!’ sjraiet ’t Roosmarie, ‘doe kans doch nit mit ing hank vare en tusjebij óch nog in d’r benzien reure.’
Los iech doe in mieng beruusdiegheet -’t jong óch ezoeë wus flot –in d’r Bril nit d’r waeg durch d’r tunnel neëme, mar dem trek langs de widvrauw Hoebe ónger d’r waeg durch. Wie vier ónger dat bruksje durch woare, sjtong doa urjens ‘Verboden voor voetgangers’. Doe hant vier jedrieënd en zint an de anger zie van d’r jroeëse waeg mit ing hónged-tswantsieg kilometer de sjtond werm uvver ’t fietspad eraaf jevloage.
‘Hod doch hu! Hod doch hu!’ jieëmeret mieng vrauw, die jraad wie iech ’t mit de angs tse doeë kroog. In de wei vuur d’r Brukhof hool iech doe hu vuur inne appelboom. Mar wie?
Iech mit ’t sjtuur in ’t kraache-kneufje en mieng vrauw durch ’t daach noa d’r boom in.
‘Kuuchenskrieëmer,’ róffet ze miech tsouw, ‘koeëts doe nit vuur inne angere boom sjtil hauwe? Doe wits doch dat iech jing eppel ka kuie!’
De verzicheróng hat doe mósse betsale; ieësjtens vuur de vrauw ee nui jebis, ing ledder vuur heur oes d’r boom tse hoale en ing in de nui hoaze; tswaidens vuur miech ee kraache-kneufje, inne abzats ónger inne sjong en ee jlaas óp de armbandoer en dreidens vuur ós ing nui zeemdoeës.
Frits Ploum, 1961