D’r Hens van de Weijer woeët in 1919 jeboare óppen Hei en sjtórf óch doa in 1996. Heë woar proessor an de NIL, kroog d’r Jode Sjteer en woar inne van de sjtieftere van d’r Wauwel. Zieng bucher heesje: ‘D’r Konzoel va Kirchroa’en ‘Hennes d’r Mennes’. Went heë vuurdraget loog d’r zaal plat, zoejaar went e vuurleëzet óp d’r L1, dan loesteret jans Limburg!

De i-ladoeng
e Leëve oane droom is wie e jeëtsje oane blomme

Vier vónge ing i-ladoeng ind’rbrifkaste van de ‘Universele’. Dat is ing bejrebnisóngerneëmoeng in Jebrook. Ze hauwe ’t mortuarium en ’t kantoer verbouwd en moderniseerd. Urjens e tseeche dat ’t hön jód jong. D’r inne ziene doeëd is d’r andere zie broeëd, woar hei ieësj richtieg óp zieng plaatsj. Vier moeëte ós dat alles ins kómme besjnauwtse.
Noa hure zage woar ’t kantoer sjiek injerich mit moderne meubele en fain jepólsterde sjteul. Doa kroog me jing kweëte an d’r boam es wie vier vruier óp die hel hootse prengele van de Willemien. Jidderinne deë doa wirket hauw e nui burro, doabij inne computer, van d’r loofjong bis d’r dierekter, zoeëjaar de dreëjer woare jeprogrammeerd. Die wósse al drei daag va tse vure woa ze moeëte sjurje.
Mit die klasse firma woeët me zoeëjezaad mit alle komfoor noa e besser jeenzaits jesjafd. E aajetrouwd famillieë-mitjlied woar doa dierekter va, en da zouw ’t ós sjun sjtoa, dat vier die i-ladoeng ins eënsj noame en de nuedieje interesse tsejete en de zaach ins koame bekieke.
En dat hant vier sjpontaan jedoa.
In ’t midde van ’t mortuarium woar ’t ‘Atrium’ aajelaad, e tsoat eksotiesj blommejeëtsje hinger jlaas. Went me drin jong, wanet me ziech in Honoloeloe óp Hawai, alling feëlete de hoela-hoela-jäös-jer in hön sjtrue röksjer.
Juzzes-Maria-Joeëzef, went me ziech die tsimmersjer bekieket woa me óp d’r sjoof loog in ing sjieke jlazere kas, jraad wie in dat meersje van ’t ‘Sjneewitsje’, da woar ’t ing sjpas um doa drin tse ligke, mit e krens-je blömsjere um d’r kop.  Doabij óch aajepasd jedempt liella lit, en ing sjieke oer hong an de moer. Iech han miech aafjevroagd wat dat vuur tswek hauw, went de letste sjtond vuur diech hat jesjlage en de keëts is oes-jebloaze. Went me óp e knuupje hinger de duur duiet, koeët me noa sjtiemmoemgsvol moeziek van d’r Bach of d’r Beethoven loestere.
Vuur dis faierlieje eröfnoeng hauw d’r dierekter e brónze bild losse maache durch inne bekankde Limburgse bildhouwer. Dat moeët als blikvenger dene. ’t Sjtong in inne ek óp inne zokkel.’t Sjtalt vuur de ‘Laatste reis’. Inne farao voor mit zie sjif de Niel eraaf. ’t Hauw jet voet va Ejiptiesje koens, mit de doa aa verbónge mittelojie. Iech han doa ee wailsje noa jekiekt en jedoa of iech wees wat verjstank va koens hauw, evvel ierlieg jezaad woeët iech jinne sjlauw droes.
Iech wórp óch inne blik in ‘t majazien. Doa sjtónge zerke ópjesjtapeld jraad wie Hollendsje kieëze, sjnoorsjnak in ing rij ópee jekroamd. De ing kis woar nog sjunner wie de anger. Eeche, mahonie, jepoelietoerde, jroeëse en klinge in alle moase.
Went me doa interesse in tsejet, koeët me ziech al va tse vure ing zerk oeszukke, evvel da mós inne wal vies d’r waalmód ajelief  zieë. D’rheer pastoer woar óch doa. Deë woar i-jelade vuur zemplieje kruuts-jer en lokale i tse zeëne. Koeët deë ziech óch jet sjwats bijverdene. Wie heë langs miech lofet, bekieket deë jiepshillieje miech wie zoeë nui kinke. Wail mieng bee miech nit mieë zoeë lang kanne drage, zoos iech in inne jroeëse zessel. Zieng jedanke koeët iech al roane: jef dat aod vel óch inne sjtreuf, dee hat ’t zicher nuedieg. Mit e pelmsje en inne emmer wiewasser, jedrage durch ing van die kantoerkwispele, tsoppet heë ins richtieg in die brui en sjtruiet zoeëvöal drupe uvver mieng kruung, dat ’t wasser miech wie ing baach d’r hals aaflofet, doabij de sjtief in d’r kraach ópweechet.
Of heë noen jedaad hauw, dat ’t vuur miech jesjeld hauw, of dat deë auwe zäötser de ‘Universele’ inne kond an d’r hank wool doeë, dan hauw heë ziech dis moal waal vies dróp jetroane.
Zeët d’r Hollender nit jet va krakende wagens en ezoeëwieër? Jiddenfals bis hu han iech ‘t nog ummer jesjafd. Vier hant mit de jenuede jeste óp ós wies de zaach i-jezeënd. D’r dierekter hauw ziech nit losse lómpe, heë sjód d’r betste wien dem ’t joof. Vier hant minniegmoal mit ‘m aajesjtoeëse óp d’r nuedieje erfolg. Evvel wat heesjt hei erfolg? Dat heë vanoavend alle tsimmersjer in ’t martuarium vermiet hauw?
Vier kroge óch jet tse namme, lekkere hepsjer, zusse, zoere en jezaotse, sjóttele vól. Iech kroog al van mieng bessere helf inne sjtille wink, alsof ’t zage wool: ‘Jong, los die sjóttel nit aa diech vuurbij joa’. Jiddenfals hant vier d’r vunnefoers kaffieë jesjpaard.Vier woeëte óch nog sjun mit d’r auto noa heem braad. Wat inne service. Doa hant vier uvver ‘t thema doeëd wieër joa kalle. Went inne van ós de jeëd aafjong, da koeëte vier deë miensj nit vuur d’r kop koeëte sjtoeëse, da moeëte vier ós mar e paar daag joa legke.
D’r jees van d’r wien woar heemlieg inós jevare en ós eugs-jere vole lanksaam tsouw. En doe hant vier mar e niekersje jemaad. En in dat sjlöfje bejon iech tse dreume.
Uur kant roane woa uvver, wie angesj dan uvver d’r doeëd. Iech woar de pief oes-jejange, woa aa darf Jod d’r däuvel wisse. Evvel nit van ’t niene van d’r wien, da zouwe vier deë man vies belaidiegd han. En da mós me doeëd joa, jraad e paar daag vuur vasteloavend, kant uur uuch dat vuursjtelle? Hauw iech de janse famillieë en miech zelf nit tse verjèse d’r carnaval verzauwbäuteld.
In ing van die tsimmersjer woar iech ópjebaard en loog modderzieëlieg alling, zoeë sjtief wie ee bret, blas wie inne kalkemmer en de ‘Verjeet-me-nietjes’ hónge al verlepsjd um mie köpsje. Hauw deë jiepshillieje van inne pastoer doch nog reët krèje. Iech hauw ‘m kanne aasjiese, wail iech jezieë hauw dat heë e envelöpsje in heng jeduid hauw krèje en ziech dat sjmierjeld ónger de sjóts hauw jesjtaoche. Doa zitse der al vuur winniejer i Mastrich.
Oave an de himmelpoats loos miech d’r Pieëtroes oane vöal umsjteng erin, ’t hauw de letste tsiet zoeëvöal jóds va miech in de tsiedónke jesjtange, dat e nit angesj koeët. Iech woar an ’t knóttere en zaat: ‘Hauwt uur nit bis esjermitwoch kanne wade?’
‘Jezets is jezets, dieng tsiet woar doa, ’t hauw vuur diech jesjeld. Doe sjtongs boavenaa óp de lai, en breuzel nit uvver deë vasteloavend! In himmel is ’t ummer carnaval, doa jeet d’r joeja daag en naat.’
‘Ocherm, auwe leem,’ merket iech óp. ‘Iech han nog jinne volle jezieë, Heer.’
‘Hei zunt ze allemoal vol, jong, van jenade. Zets diech mar in ’t jód tsimmer en drink diech e tes-je kaffieë, hinge óp ’t vertieko likt inne verrekieker, doamit kans doe bis óppen eëd kieke.’
En iech vong aa nuisjierieg tse loere noa wat ze mit miech zouwe aavange.
In de ‘Universele’ zoos de nöadste famillieë mit d’r dierekter in d’r nuie verjaderzaal mit die jepolsterde zessele tse uvverlegke uvver de kómmende bejrebnis. De wienjlazer van dizze nommedaag sjtónge nog óppen dusj. ’t Feëlet nog dat zie ziech nog ee i-jesjód hauwe.
Zouw ’t ‘t crematorium weëde of d’r kirkhof?
Went ze miech doch verbrenne dunt, da hod iech miech waal oes dat ze d’r èsj va miech sjtruie óp ‘t moeëdejesjef van ‘t ELJO óp de Öchersjtroas, da wees iech dat mie vräusje miech ins in de wèch kunt ópzukke. Evvel ’t woeët bejrave, zie hauwe toch mit miene letste wil rechnoeng jehoade.
Iech loog óp de sjoof in die jlazere kis tse verrekke van de kauw. Doe daat iech, zets diech jet moeziek óp, Hens, da kans doe diech winniegstens werm razele. Iech duiet óp dat betreffend knuupje en doe spillete ze vuur miech jans lais. ‘Junge, komm bald wieder, komm bald wieder nach haus’. Attent van de ‘Universele’ dat ze mit de wunsje van de kónde rechnoeng haode.
Iech hoeët ‘t joesje va wasset en dong de duur va mie tsimmersje óp. Mós wal inne verjèse han d’r kraan tsouw tse drieëne. Ing richtieje baach sjtreumet durch ‘t mortuarium. Iech woar an ‘t sjtaune. Main Jod, wat kunt doa aajevare? D’r farao mit zie sjif, deë van deë zokkel van ‘t bild woar aafjeroetsjt. En in ‘t langsvare ruft e nog noa miech: ‘Zag d’r Johnnie adieë va iech.’ Dat woar nemlieg d’r dierekter. ‘Iech vaar aaf vuur mieng letste rees. ‘t Hingt miech ‘t sjaos oes. Iech sjton hei al de nuedieje monde miech de bee noan vót in.’
Woa zouwe ze miech óp d’r kirkhof legke? Welke jek zouw ziech in d’r kop hoale, ziech va tse vure ing plaatsj oes tse zukke? Deë mós al jans beklopd zieë.
Went ze miech mar nit mit ’t jezich óp de ‘Behaits-sjtroas’ aa legke, bij die beambtebule ziet me óch mar alling ’t broeëdmets óp ‘t end van d’r mond óppen dusj legke, die nase reme.
Ze kanne miech besser an de moer in eëd duie, mit d’r blik óp d’r maat, noa d’r Albert-Hein-Aldi of Jumbo, da ziet me zoeë noen en dan nog ins inne bekankde.
D’r bejrebnisdeens vong sjtat in de faarkirch van d’r hillieje Martinus óppen Sjpekkelzerhei, vies-a-vies mie fletsje. De kirch woar piekepakke vol, doa woare nog vöal lu die ziech mit ing sjtoanplaatsj tsevreie moeëte sjtelle. Uur kant ’t jeleuve of nit, ’t woar zoeë druk, dat d’r köster de wiewasserpöt ónge aa in kirch hat mósse bijvulle, wail die van ’t tsoppe drueg sjtónge. ‘t Woar vasteloavends-zamsdieg, jidderinne hauw vrij.
D’r pastoer hauw hu inne jouwe, ‘t papierejeld hoof ziech oes de sjoal. Sjtat tsing hillieje mèsse die jidderinne kroog, koeët d’r Lei, ózze pastoer, miech jet rabat jeëve. ‘Maach der vóftsing va,’ róffet iech va boave, evvel deë hoeët óch nuus mieë, die doof noos.
De mès woeët in ‘t Kirchröadsjer plat jeleëze, dat woar d’r Wauwel miech sjuldieg. ‘t Maagdekoer zörjet vuur de moezziekaliesje bejlaitoeng. ’t Woar ing faierlieje mès mit drei here. D’r Nicola zong noa ’t Sanktoes mit ziene beraosde sjtem: ‘Mieng Kirchröadsjer eëd’ en allenäu zónge ze ’t refring mit:
‘Joa, da dink iech a Kirchroa,
wie ’t vruier ins woar.
Woa iech kink woar en sjpieëlet,
doa woar iech minnieg joar.
Doa woa iech weëd bejrave,
me in mieng moddersjpraoch zeët.
Doe has dieng rouw vuur ummer,
in dieng Kirchröadsjer eëd.
Doa woa iech weëd bejrave,
me in mieng moddersjproach zeët.
Doe has dieng rouw noen vuur ummer,
in dieng Kirchröadsjer eëd.’

Dat dong inne jet, en minnieginne lofete de troane uvver de bakke, doa sjamet ziech jinne vuur. Zemplieje sjprèchere va wees wat veraine, iech woar joa inne verainsmaier, priezete miech d’r himmel in. Die wósse nog jaar nit dat iech al drin woar. Iech woar d’r loeëste, d’r betste, d’r sympatiekste en d’r braafste jong va Sjpekkelzerhei en jidderinne nieket.
Zoeëjet jeet diech zelf an ‘t hats.
‘Braaf hat de naas aaf,’ hoeët iech tswai auw jómfere in ing van de vuesjte banke fluustere. ‘Iech han ‘m nog jekankd,’ zaat die, ‘wie heë zoenne nelbek woar, doe leëzet me al de onduegd in zieng oge.
Als jong van d’r ‘Pieters-Teuve’ woar heë damals d’r sjrek van alle moddere in ’t dörp. Die dónge al um zes oer de sjleëg vuur de vinstere.’
‘Sjwieg miech, Miemie,’ zaat de anger, ‘deë hat minniegmoal noa e pruumsje jerikd dat uvver de hek hong. Deë hat noeëts dróp jesjpuid, deë sjtille jenieser.’
‘Wat huur iech doa noe?’ merket d’r Pieëtroes óp.
‘Sjtomme auwwieverkal va kwieëzele, heer, die kalle nog ins jeer druvver.’
Alle veraine woa iech mitjlied va woar, woare vertroane. D’r Wauwel, Kirchröadsjer Plat, Veldeke en VLA, die hauwe näu jet mit dialek en koeltoer tse maache. Wieër d’r bridgekloeb, d’r zóndiegskloeb, d’r beambtebulebónd, zoeëjaar Roda hauw ziene auwe konzoel nit verjèse. Los iech d’r Lei van ’t ‘Ei van St. Joost’ nit uvversjloa, dat woar ’t letste wat ze va miech koeëte ópneëme. En die feëlete óch nit: in ornaat woare ze doa. Zieng hoeëgheet sjtadsprins Paul d’r dreide mit prizzedent, road van elf en jarde en zicher nit tse verjèse, d’r prins va Kirchroa-Wes, zieng hoeëgheet Roger d’r tswaide mit prizzedent en jevolg. Ee jeluk woar dat d’r deens nit in de Lambeëteskirch in Kirchroa plaatsjvong, angesj hauw d’r erme Roger nit kanne mitjoa.
Dat woar Kirchroa óp zie sjmaals.
‘Bemui diech doa nit mit,’ zaat d’r Pieëtroes.
‘Evvel heer, doa mós miech nog jet va jen hats vuurdat ze miech in eëd duie. Berlien hauw ziech moer, evvel Kirchroa hat nog ummer dat zouw laoch. Wents te doa durchjees, hant ze an jin zie ing jans anger mentaliteit wat betreft ‘t vieëdel West. Sjwam druber. Iech bin d’r nit mieë, evvel ‘t mós doch ins jezaad darve weëde. V’r zunt näu Kirchröadsjer. Verdraat uuch doch lu.’
Óp d’r doeëdetseddel sjtong an de vuurzie mie bildsje van d’r Doctor Humores Causa, mit d’r ‘Bul’ in heng, ’t zelfde bildsje wie oes de tsiedónk en drónger sjtong:
‘Leef Kirchroa, wat woats doe sjun,
iech hof dat iech miech oave óch verjun

En an jinzie van d’r tseddel:
Als erinneroeng an ós aller Hens van de Weijer, Doctor Humores Causa van de NUL, mit voljende tekst: Inne reët je-ade Kirchröadsjer jong van ós voet, jehecht an zieng hemetsjtad, inne miensj mit hoemoar en leëvensloes, ummer jód jelaund, en deë angere vräud en vermaach wós tse versjaffe.

Iech kluret e bies-je en daat an d’r oesdroek: Luge wie inne doeëdetseddel.
De mès hauw vunnef vieëdelsjtond jedoerd, evvel jinne knótteret. De mitjlieder van d’r Wauwel droge de zerk, dat hauwe ze óngeree oes-jemaad, dat woare ze miech óch sjuldieg, menete ze.
Went ze mit de kirmets in de brónk d’r himmel kanne drage, da mós dat die joeksbröar óch nit tse vöal zieë um mit miech tse sjurje. Ze droge miech sjtaats van oes de kirch bis óppene kirkhof, dan hauwe ze d’r doeëdewaan jesjpaard en koeëte van de fennieje werm ee paar mèsse losse leëze, die fennieksvutsere. Sjtelt uuch ins vuur, ze loze miech valle; doa zunt e paar kröppele bij, da woar d’r ramp nit tse uvverzieë jeweë. Da koeët iech flaich de letste metere noa ’t jraaf kroeffe.
D’r Huub droog al mieng medaljets, deë woar nog in de betste kondietsiejoeën, wal vunnefentswantsieg sjtuk, die iech ópzemplieje vasteloavendszietsoenge hauw umjehange krèje, mieë wie drei kiello teutejood um jen haos. Heë hauw ’t sjwoar, ziene kop hong bis óp de kneie, en de tsong d’r haos eroes. En die kling medaljets, boese d’r vasteloavend, loge allenäu óp e roeë zammet kusse, dat pratsjnaas woar van de tröansjer van ’t Soffie, dat ze droog.
Wie de harmonie St.Caecilia, die óp dis bejrebnis óch nit feëlet, óp d’r kirkhof als absjied nog ’t ‘alternatieve’ Limburgse volkslied blaozet: ‘t Sjunste óp de welt wat d’r Herjod hat jemaad, dat is ós Kirchroa, went ’t zingt en laacht, doe kroog iech oave inne sjiemmer vuur de oge en durch mieng tröansjer hin, menet iech dat ze ónge al kriesjentere an ’t sjoenkele woare. Dat jieëft ’t doch nit. En al die tröansjer lofete in ing baach noa ’t laoch. E jeluk dat iech al doeëd woar, angesj woar iech in mie eje jraaf verzaofe.
D’r jraafsjtee woar al veëdieg en mit sjun jode lettere hauw d’r Jode dróp jemoald: ‘Hei likt bejrave d’r Hens van de Weijer, d’r ieësjte Doctor Humores Causa va Kirchroa’. En in d’r sjtee woar miene sjpróch jebeseld: ‘Sjprèch uung moddersjproach, modders erve darf nit sjterve.’
Is er koffie na de dood?’ Joa, teute vol.
Wat meent uur? Noa de bejrebnis sjpatserete ze näu, jenued of ónjenued, noa ’t patronaat, woa d’r kaffiedusj woar paraat jemaad. En wie de protsessiejoeën in de Patronaatsjtroas langs mie fletje lofet, doe hoeët iech d’r Lei van d’r Wauwel an inne Hollender zage: ‘Kijk meneer, hier op de tweede stok op nummer veertig heeft hij gewoond. Hebben we weer een miljonair minder. Kerkrade heeft d’r nu nog negenenveertig.’Wat ing auw sjóts. Me mós ‘m jet vertseie, is 1993 nit ‘t joar van de auwe?
Iech koeët va oave nit sjetse wievöal lu dat doa woare, mar ‘t vool miech waal óp, dat ónge in d’r jroeëse zaal óch nog alle duzje jedekd woare.
Zunt die óp d’r kop jevalle? Die verammelestere mie janse vermeuje, dat jeet miech ing sjtang jeld koste. Evvel weë kalt hei nog uvver jeld, went me jee dubbeltje mieë kan oes-jeëve?
An d’r kaffieëdusj, tusje de bruedsjere en d’r sjwatse proemmevlaam durch, koam inne falbienes nog óp de deus jedanke um ‘t bendje van miech tse losse drieëne van Vräu diech nit óp ónjelade aier, óch ing jesjiechte van ing verzaofe bejrebnis. ‘t Woeët jelaache en jekrèsje. Ze hant mit inne ópnummer de tröansjere in d’r zaal ópjewèsje.
Wie deë hongerliejer van inne Loewie ziech ’t achde bruedsje mit sjink van de sjóttel wool pakke, doe sjprong miech de kwinten keëket iech va boave: ‘Leg neer, die bal, Loewie!’
Mit inne sjlaag woeët iech wakker en sjpróng versjrekd óp, broog d’r hals nog bauw uvver e paar sjloebbe die in d’r wèg loge en rennet noa d’r tillefóng. Versjrekt ruft mieng bessere helf, dat van deë radauw wakker woar woeëde: ‘Wat jees doe doeë, jong?’
‘D’r Loewie belle.’
‘Vuur wat da?’
‘Dat heë ziech dat achde bruedsje nog darf èse.’
Dat kroog zie nit ónger ’t kepje, evvel wie iech vroaget of ’t de i-tritskate vuur de jalazietsoeng in de Rodahal vuur dizze oavend nit tserèse hauw, hat ’t besjtimd jedaad, dat iech inne sjlaag in ’t kóffer hauw krèje.

Vräu diech nit óp ónjelade aier
ie iech dizze morje de tsiedónk mit de pos oes de brivvebus hoalet, loog doa óch inne doeëdebrif bij. Da jeet miech ummer inne kauwe sjoeder langs d’r ruk. Werm inne deë ’t nit mieë noavertselle kan. Me kan besser inne blauwe brif krieje van de könnejin- doa kan me óch wal e besjlaag van krieje- es wie inne mit inne sjwatse troerrank. Da sjtimt jet nit, da mós inne noa ’t meusjebendsje.
’t Doeret miech tse lang ier iech mit de lif oave woar. Wie iech de duur van ós fletje erin koam, róffet iech al noa ’t Biela, mieng bessere helf: ‘Meëdsje, doa is inne doeëdebrif kómme.’
Iech hauw mieng nuisjierigheet bis óp dat moment kanne betswinge, dat kanne vier manslu, evvel weë zeët dat van ’t sjwaache jesjlech? Die roazementsieje prie rieset miech d’r brif al oesen heng. Wie ’t ‘m ópdóng vool e keëtsje óp ’t jebun.
Iech rafet ’t óp, ’t Biela kan ziech sjleët bukke, móst uur wisse, en werpet inne blik dróp. Jiddenfals woare vier jenued vuur d’r kaffieë. Dat woar al inne troeës. Weë? Wat? Woa? Dat moeët ziech nog oeswieze.
Vier hauwe jinne in de nöadste familieë deë an ’t angele woar noa e pös-je hinger Pieëtroes -himmelpoats, da hauwe vier wal jet jehoeëd. Op d’r doeëdebrif woar ing Belsje brifmark jeplekd.
Dat joof tse dinke.
‘Juzzes nee,’ zaat ’t Biela, wie ’t d’r brif an ’t leëze woar, ‘is d’r erme Sjiewauwau doeëd?’
‘Weë is in jodsnaam d’r Sjiewauwau?’ vroaget iech.
‘Dat is d’r nónk Camiel van ’t Belsj, inne broor van de mama zieëliejer, Wienand. Dem bis doe nog noeëts bejieënd. Wail deë zoeë jlui sjtoepneës-je hauw, neumete ze dem in de famielieë d’r Sjiewauwau. Heë is joare in d’r Belsje Congo jeweë. Deë handelet doa in ivoor. Hat mennieje erme oalefant de tseng jetrókke. Evvel wie d’r Loemoemba koam, koeët heë mit d’r zommersjtaof i-pakke. Ongertusje hauw d’r Sjiewauwau wal de sjöafjer óp ’t drueje, wie me zoeë zeët, en jong de rente leëve in ’t Belsje Henri-Chapelle. Heë is ummer jónkjezel blève en doabij zien iech óch nog dat heë nuuntsieg joar is woeëde.’
‘Dat zal wal,’ merket iech óp, ‘deë hat óch nuus jeleie, deë zal ’t ziech wal mit ’t pönke han krèje.’
Inne sjerpe blik keuret dis bemerkoeng aaf.
‘De mama zieëliejer, Jod jef heur d’r himmel, zaat ummer: Biela, went dem ins de pief oes jeet, doa zal nog wal jet an d’r sjtek blieve hange. Zouw heë miech flaich jet noajelosse han, Wienand?’
‘Mie leef Biella, me mós jing hillieje aabeëne, die jee mierakel dunt.’
‘Zoeëwied iech wees, zunt doa mar drei erve. Tse ieësj ’t Traut van de tant Set, dat is in ’t kloeëster van ’t ‘Arme kindje Jezus’ i Moresnet, dat hat nuus mieë nuedieg. Da kunt d’r nónk Klös van d’r Kaffeberg, deë zitst al joarelank óp de Lückerhei, deë hat jing anoeng mieë wat inne jäöle is, deë zal ziech óch wal nuus döppe. En sjlieslieg kom iech.’
Iech zoog ’t Biela mit de broane trekke, sjtat e paar tröansjer koame sjlim jedanke: ‘En e hoes dat heë hat, Wienand, e kastieël. Sjtel diech ins vuur jong? Deë vieët mit tswai auto’s, inne vuur in de wèch en inne sjieke vuur ’t zóndiegs.’
’t Hauw ing janse kluur en zieng oge jlietserete. D’r däuvel hauw hem al in de klauwe. Hiemelharelement, nit tse fasse wat zoene doeëdebrif vuur ónrouw in de boed kan bringe.
‘Main Jod,’ zaat ’t Biela, wie ’t wieër an ’t leëze woar, ‘mörje is de bejrebnis al. Dat jieëft ’t doch nit. Himmelsjtere, iech han jee sjwats kleed en ’t felt miech óch nog inne sjwatse hód, oejazes, an inne sjlaier mós iech óch nog dinke. Wat inne durchee, doa weëd me jans konfoes va. Wienand, vier mósse dierek mit de bus noa Heële, noa d’r Sjoenk, los d’r sjpeul mar sjtoa. Nee, waad effe Wienand. Los miech mar alling joa, wens doe mit d’r sjpeul veëdieg bis, vieëts doe mit d’r fiets noa Kirchroa noa d’r Jillekirche en miets diech doa inne sjwatse vrak en inne tsieliender, de sjtriefe bóks zals doe nog wal aa krieje. En dink óch an inne floers vuur um d’r erm.’
‘Mie leef Biela, wat meens doe wat dat jeet koste,’ merket iech óp? ‘Me kan jing neus mit de vót kraache.’
Häu iech kamieël miech mar óp de tsong jebèse. Wat ’t ziech doe droes kroamet, koam van die sataniesje jedanke: ‘Doe jenauwe rakketieje knuver. Doe vieze vliddieje ritsesjiebeler. Doe erbermliege fenniksvutser, van die erfsjaf zals doe diech vazeleëve noeëts e frengsje döppe, merk diech dat, doe broechmiemel.’
Wen iech jedurfd hauw, dan… hauw iech ‘m de kiep tsouw jehaode, ózzen Herjod zouw ’t miech vertseid han. ’t Sjpaarsjwain vuur d’r nuie sjpeulmasjieng jong in sjerve. Woar iech bauw van de ieëlend van dat sjpeule erleusd, noen koeët iech erme sjellem werm va vure aavange.
Weëjens reuma in de heng dórf ’t Biela nit in sjpeulwasser kómme.
‘Jazus, kinger, Wienand, vier mósse óch nog inne krans besjtelle, evver inne sjunne jroeëse, kiek in jodsnaam nit noa inne jäöle, vier krieje ‘m doezend moal tseruk. En los óp ’t lient zetse:
‘Inne letste jrós van die allerleefste nieëtsje Biella’. Waal mit jroeëse lettere Wienand, zoeëdat jidderinne ’t jód kan leëze. En dóch óch nog ing sjleif draa mit de roeë-wies-blauw vaan, da zient ze dat vier van ’t Hollendsj kómme.’

Um elf oer woar de bejrebnis, zoeë sjpieë woeëte mar alling rieche lu bejrave. Dat woar werm e jód tseeche, menet ’t Biela.
Um haovertsing zunt vier mit inne taxi jevare, wie zouwe vier angesj doa mósse kómme? Evvel die köste woare jee probleem. Wail iech van de WAO trók, hauw iech vrij reze mit inne auto van ’t JAK. En wie ’t Biela sjtaats in d’r waan sjtiejet, zaat die kakmadam aa miech: ‘Wienand, jank hinge drin zitse, angesj knoevels doe miech d’r sjlaier.’
Vier woare jód en waal de jrens uvver, doe sjtónge vier, vuur La Calamine plötslieg in ing fiel. ’t Jong nit vuuroes noch hingeroes en de tsiet woar knap. Vier hauwe nog wille joa kondolere en óch bij pastoer e doetsend mèse besjtelle um inne jouwe i-druk hinger tse losse. Wat die fiel betróf, doa woare kui oes ing wei losjebraoche en óp d’r wèg jange sjpatsere, jinne däuvel deë ziech doa um kömmeret. Zoeëjet kan mar alling óp ’t Belsj passere. Vier hant doa bauw ing haof sjtond jesjtange. Of vier noen nog óp tsiet koame vuur de bejrebnis hong nog in wie zek. En vuur dierektemang noa ’t sjterfhoes in de Rue de Plavaille tse vare, doa woar ’t al tse sjpieë vuur. Dan mar sjnoorsjnak noan kirch in Henri Chapelle. Indlieg koame vier an de Eglise Sainte Marie. Jing plaatsj vuur tse parke. D’r deens woar al bejonne. In kirch hoof ’t ziech van de lu, jee pleëtsj-je mieë vrij. D’r krans kroog iech nit mieë jebendiegd, zoeë jroeës en sjwoar woar deë en neëvebij hauw d’r sjwees d’r fatermörderkraag al ópjeweegd.
’t Biella laat deë man van ’t bejrebnisfonds óngenaa in kirch de zaach oeseree; deë kieket wal wie zoeë sjoafsdeëm en rezet mit ós deë lange middejank noa vure bis an de baar. D’r krans woeët neëver zemplieje anger krens d’r teëjenaa jezatsd. ’t Biella drapperet de sjlaife van d’r letste jrós van zie nieëtsje, en ’t roeë-wies-blauw loos ’t óch jód oeskómme.
In de ieësjte bank maachete ze plaatsj vuur ós. V’r woare sjlieslieg de nöadste famillieë. Evvel die sjeëlete ós aa asof vier oes ’t mörjeland koame.
D’r nónk Camiel mós wal jet mit de moeziek tse maache han jehad, wail ing harmonie óp ’t koer de ‘Brabanconne’ woar an ’t bloaze. ’t Biela hool d’r tèsjedóch vuur de oge, zoeëdat ’t de lu moeët ópvalle, wie noa ’t ‘m an hats jong en miech jebieret ’t als troeës inne erm tseertlieg um zieng sjouwer tse legke. Va ieëlend sjpillet iech dat tejater mit.
‘Zies doe die kis, Wienand?’ fluusteret ’t Biela. ‘Va mahonie-eeche.’
‘Mahonie-eeche besjteet nit, Biela,’ merket iech óp.
‘Mar billieg is ze óch nit, dat zies doe draa,’ menet ’t Biella. Ópins woar ’t tsiet um tsem offer tse joa, woa óch de doeëdetseddelsjer woeëte oes-jedeeld. ’t Biela hoalet al in de bank e sjienke va doezend frang oes ’t hanktèsj-je en tusje doem en wiesvinger droog ’t dat zoeëjezaad wie e besjuutsje mit moeskuttelsjer noa d’r offerblokok, zoeëdat ’t jidderinne moeët ópvalle. En wie ’t langs de baar van d’r nónk Camiel lofet, sjnikket de prie.
Mit dat tseddelsje bejove vier ós werm in de bank. Iech zats miech d’r uul óp en bejon andechtieg tse leëze.
En memoire de monsieur Diseré La Haye, ex-bourgmestre d’Henri Chapelle. Ainsi soit il.
I jedanke woar iech al mie sjoeëlfrans an ’t bijee zuemere en d’r kroam an ’t uvverzetse: ‘Tsem jedechtnis an d’r edelachtbare heer Diseré La Haye, Jod jef ‘m d’r himmel, aod-burjemeester va Henri-Chapelle.’
Wieër wie ame bin iech nit kómme. Lek ós de breer, doa hant vier inne bok jesjaose, dat is d’r nónk Camiel nit. Doa hant vier de besjeroeng. ’t Biela woar óch dat doeëdetseddelsje an ’t leëze, evvel dat drong nit tot ‘m durch dat dat in ’t franzueziesj woar, dat woar in jedanke al de sjienkere van de erfsjaf an ’t tselle. Iech hool miech d’r sjnoefplak vuur de viezaasj en proetsjet ’t oes van ’t laache. ’t Biela japet miech aa en daat dat iech inne sjlaag in ’t kóffer hauw krèje.
‘Biel,’ fluusteret iech, ‘vier zint hei an ’t verkierde adres, dat is hei de bejrebnis van d’r nónk Camiel nit, vier mósse in ing anger kirch zieë.’
’t Biel versjoos va kluur en alsof ‘m inne mit ing nold in d’r boam hauw jesjtaoche, sjprong ’t óp, rieset miech oes de bank, sjnappet miech in erm en al sjtoekentere ram oes de moas, rezete vier deë lange jank de kirch eroes, noajejaapd durch alle anwezende. En doa sjtónge vuur boese, ónger d’r bloeëse himmel.
‘Juzzes-Maria-Joeëzef,’ róffet ’t Biela: ‘Wienand, vier hant d’r krans verjèse.’
Noen woar iech an de rij um blas tse weëde. Iech anet wat va miech verlangd woeët. Leef lu, went iech jee in mie leëve inne marteljank han jemaad, dan woar ’t dizze.
Iech hauw nog livver d’r kókkeleboots vuur jen altoar jesjlage, evvel woar iech nit jejange, dan wuur iech d’r ieësjte martelaar van Sjpekkelzerhei woeëde. ’t Feëlet nog dat ’t jezaad hauw, dat iech miech dat sjienke va doezend frang van d’r offerblok moeët tserukpakke. Wie iech mit inne roeë bölles mit dat karerad werm durch d’r jank tseruk koam, anete de lu wat loos woar en woare mit de ieëlend an ’t jrielaache.
Va loeter óprejoeng treënet iech nog óp de sjlaif ‘Adieë nónk Camiel, inne letste jrós van die nieëtsje Biella’. Deë jrós is in d’r jank blieve legke, iech sjeneret miech um dem óp tse rafe.
D’r taxi-sjofeur moeëte vier óch nog zukke, deë zoos in ee of anger wieëtsjefsje ee tse niene.
Vier vore e sjtuksje wieër noa ing anger faar. Wie vier doa aakoame droge ze de zerk van d’r erme Sjiewauwau jraad noa boese.
‘Jodsejedank,’ zuetet ’t Biela, ‘Vuur d’r letste jank zunt vier nog óp tsiet.’
Als ieësjte aajeheurieje zunt vier hinger d’r liechewaan aajetroane. Tsezame hank in hank hant ’t Biela en iech d’r krans jedrage bis óp d’r kirkhof. Alling de roeë-wies-blauw vaan joof tse kenne dat vier van ’t Hollendsj koame. Op d’r kirkhof an ’t jraaf jong ’t Biela zoeë kót an ’t laoch sjtoa, dat ’t bauw (jezieë ziene sjtaatse balkong, ózzen Herjod hauw hem doa raichlieg mit jezeënd) ’t uvverjewieët kroog, en mit d’r janse corpus dialektiekoem woar drin jevalle, wen iech ‘m nit an d’r sjlaier hauw vas-jesjnapd. E jeluk dat iech bis an de inkele in d’r pratsj sjtong en inne jouwe halt hauw, angesj woar d’r ramp nit tse uvverzieë jeweë. En wie ’t Biela mit hód en sjlaier óp haover zes als absjied nog inne knoa leem óp de kis wórp, fluusteret ’t: ‘Ing sjand van dat mahonie-eeche.’
Iech hauw nog óp de lippe: ‘Biela, mahonie-eeche besjteet nit.’ Doe daat iech, hod de träöt tsouw, Wienand, angesj kans doe Holland vuur ummer verjèse.
Noa de bejrebnis an d’r kaffieëdusj hant ze ziech köslieg jeammezeerd um deë komiesje vuurval. Dat koeët alling mar Hollender passere, menete die Belzje. En die koeëte vier ós proeme.
Evvel de jruetste proem moeët nog kómme, wie d’r heer pastoer d’r nónk Camiel noa d’r himmel in prees, wail heë zie jans vermeuje an de kirch vermaad hauw.
D’r brij woar aajebrankd.
Dat vuur hem als dank nog inne jedenksjtee in kirch woeët aajebraad, hat ’t Biela nit mieë mitkrèje, wail ‘m va sjrek e sjtuksje proemevlaam in de keël is blieve sjtèche, woadurch ’t vies noa oam loog tse sjnappe. Mit Kölsj wasser hant vier ‘m bijbraad. D’r wèg tseruk wil iech uuch nit mieë vertselle, dat kan iech ’t erm oas nit aadoeë; waal kan iech zage dat zemplieje pastuesj noa de verdommenis zunt jesjikd, en dat die allenäu pak, bräu, jezöks en piemauw woare.
Doabij sjweret ’t dat ’t noeëts mieë inne fennik in d’r klingelsbuul zouw werpe en óch jing kirchesjtuur zouw betsale. Dis jemade köste zouw ’t wal droes hoale. Vuur inne zouw doch ’t zönsje nog sjienge, nèmlieg vuur miech, en doa bin iech d’r Sjiewauwau zieëliejer zier dankbaar vuur: ‘Iech broech noeëts mieë tse sjpeule.’

Zunt jónkjezelle tse bedoere?

Hu hant vier d’r Domieniekus Sjteebusj bejrave, d’r heerboer van d’r Sjpekhof. ’t Hats hauw ’t bejoave, jee wónger wie deë jeleëfd hauw. Wein, Weib und Gesang, sjtong ummer hoeëg in zieng vaan jesjrève. Ummerhin is e 85 joar woeëde en de pief oes jange wie versjtokde jónkjezel.
Flaich wuur d’r Domieniekus zoejaar hónged woeëde, went heë nit de keëts an alletswai de zieje hauw aajesjtaoche en vuur weë deë oesdrók nit versjteet wil iech ópmerke dat d’r Domieniekus Sjteebusj ummer jeer van e sjneps-je, ing jouw tsiejaar en ing flesj wien hool en van alles wat angesj nog tsem jenós van ’t leëve tselt. Heë hauw jeleëfd wie Jod in Frankriech en dat koeët heë ziech óch nog finantsiejel laiste. Evvel inne wónsj woar noeëts in erfuloeng jange.
’t Joof damaals in ’t dörp e meëdsje, woa heë sjwoar verliebt in woar, krèje hat heë ’m nit, ’t Rosalie. Ja, um uuch de jesjiechte tse verduutsje, mósse vier wal zoeng 65 joar tseruk joa.
’t Woar óp ing zommerkirmens i Kirchroa. De zon sjienget an d’r himmel. Heë hauw ziech mit ’t Rosalie aafjesjpraoche óp d’r plai vuur ’t roadshoes. Wie inne ónjedóldieje verliebte boersj woar heë d’r plai óp en aaf an ’t sjtatse. D’r kraag knellet en de nui sjong pitsjete ’m. Um de vunnef menute trók heë ziech de tèsje-oer oes ’t kammezoal um tse loere wie sjpieë ’t woar. En wie alle vrauwlu, óch al in die tsiet, koam ’t tse sjpieë.
En ópins sjtong ’t vuur ’m, e sjtaats vrommesj, rank en sjlank mit lang, blonde flieëte. Dat woar ’t meëdsje dat heë ziech oes-jezoeëd hauw um ’t leëve mit hem tse dele. ’t Hats van d’r Domieniekus sjloog wie inne ringelateur. Mit inne roeë bölles sjnappet heë ’t henke van ’t Rosalie. Hu wool heë ’t wisse, hu wool heë ’m vroage of ’t zieng vrauw wool weëde.
En wie zie noan Ham in sjpatserete en óp ing bank ziech jónge zetse, doe rafet d’r Domieniekus ziech alle mód bijenee en vroaget an ’t Rosalie: ‘Rosie, iech han diech ezoeë jeer, wils doe mieng vrauw weëde? Iech zal diech mie jans leëve óp jen heng drage. ’t Zal diech an nuus feële. Iech han inne verloboengsrink bij miech in ’t westetèsj-je.’
Evvel mit inne sjlaag, alsof ’m d’r blits in d’r boam sjloog, zaat ’t Rosalie: ‘Dat jeet nit, leve jong. Iech bin al zoeë jód wie versjpraoche an d’r Frings Allowies van d’r Graa, deë is sjriever óp de Willem-Sophie.’
D’r Domieniekus versjisset va kluur. Jans blas, mit inne jrumel in de sjtim zaat heë: ‘Doe wils miech alzo nit, Rosie?’
‘Nee, Domieniekus, dat kan nit, jong. Dat móts doe versjtoa, iech han noen eemoal inne angere jeer.’
Mit jebraoche hats en troane in de oge noom d’r Domieniekus vuur ummer absjied van ’t Rosalie. Ziene droom woar oes. Dat of jee.
Dis jeplatsde liebeserkleroeng vuur 65 joar woar d’r jrónk dat d’r Sjteebusj Domieniekus hu als jónkjezel woar bejrave.
Wat de noabesjtoande hem waal sjwoar aarechnete woar dat heë d’r jroeëse hof mit zie jans vermeuje hauw vermaad an inne intsele perzoeën, nèmlieg ’t Rosalie.
Heë hauw ’m noeëts richtieg kanne verjèse, zate diejinnieje die van dis jesjiechte aafwósse. Nit dat d’r Domieniekus jetroerd hauw.
Of d’r Petroes d’r Domieniekus zieng himmelpoats vaweëje zieng testamentsbesjtiemoeng jesjlaose hool, of dat d’r Domieniekus mit d’r däuvel ónger ing dekke loog, dat maach Jod d’r däuvel wisse. Iech los ’t an uuch uvver um dat tse beoerdele, wail in dat testament sjtong jesjrève:
‘Iech, Domieniekus Sjteebusj vermaach heimit mie jans vermeuje an ’t Rosalie Frings, jeboare Sjiefeler, oes jroeëse dankbaarheet dat het miech damaals d’r puus hat jejoave, woamit iech bis an ’t end van mie leëve jónkjezel dórf blieve.’

D’r vóts

Proofsjrif van d’r professor dokter Matties Winkbül in de biologie, jemaad in 1927

D’r vóts weëd jeboare bij d’r miensj i jen lief,
Bij jidderinne, zoejaar bij ’t sjunste wief.
Is zoeëjet wie sjleëte lóf of jaas,
Inne richtieje jenós vuur de naas.
Hilt me inne sjweëjel ziech an d’r boam,
Da sjleet d’r blits diech in d’r kroam.
Zoeë jieëft ’t kótte en lange,
die depe en hoeëg tuen dunt sjalle,
Dat likt mer draa wie de fleut is jesjpanne.
Is sjlap en aod dat lodder,
Dan is ’t ummer inne losse flodder.
Óch jieëft ’t versjiedenheet in d’r jeróch.
’t Is besjtimd jinne 4711 in inne dóch.
Döks is e sjerp wie sjtinke kieës,
Dan werm flauw wie e ónjewèsje bieës.
Noen móts te hure wat al weëd jezaad
Went inne mit zie lóflösj-je hat jelaad:
Deë dem hat aafjerèse
Hat ziech besjtimd i jen bóks jesjèse.
Mie leef Truut, dat woar inne jouwe,
Doa kriet me evvel ee vel van óp jen ouwe.
Jonge, jonge ’t is ós jet jeboane,
Iech jeleuf, hei hat ziech inne dróp jetroane.
Sjteet me i jen bus tse sjtoa,
Doa kans te óch döks van d’r jesjtank verjoa.
Kunt van ónge eróp zoeë lufje ee
Va inne deë nit hool de batse bijenee,
Da kiekt d’r inne d’r angere aa.
Bis d’r sjafner zeët: ‘Jeuve ze dat sjaisbloaze mer draa.’
Jiddere deë da laat
vuur zoeë eeveldieg vuts-je sjtiekem braat.
De maneer va bringe, iech meen d’r trant,
Óch dat is döks interessant.
D’r Sjeng mit inne óp de nöad
Lieët ’m sjtiekem durch de bóksedröad.
Inne angere, nit zoeë deftieg oes-jevalle,
Lieët ’m mit ’ne dui, tjeën ’t hemme knalle.
Sjieker is besjtimd ing bats jet hoeëjer tse heëve
En ’m lanksaam oane laut eroezer losse sjweëve.
Minnieg inne hat ziech al ins verjèse
En ziech mit e vuts-je de óngerbóks besjèse.
Zoeëjaar bij ’t pisse
Lieët me al ins e vuts-je sjisse.
Zoeë bloast mit inne feste paaf
Mennieg blömsje ziech ’t letste druupje d’r vanaaf.
Óch bij ’t hatslieg laache
Kan me ónjewild e vuts-je maache.
Zoejaar in kirch, i jen bank
Krömt me d’r ruk en lieët da sjtiekem lank.
Sjtat wierook deë ruucht zoeë fain
Mós me ziech de naas tsouw haode vuur zoeë sjwain.
E sjun wiefje in de peneut
Weëd ónjewild ing wasserkesselfleut.
Óch jieëft ’t lu, erg moeziekaal,
Die bloaze tèderè in d’r toiletbokaal.
Wat is noen de oerzaach van deë wink
Bij man en vrauw en jiddes kink.
Jee naach deem wat-s te drinks en ees
Kans te vótse, woa-ts doe jees en sjtees.
Mit beer en öllieg in d’r maag
Jeet ’t besser wie anger daag.
Óch eëtsetsoep die deet ’t jód
Doe huet dat vóttestamtam jaar nit mieë van óp.
Ees me hervere kieës
Dan kans te sjtinke wie e bieës.
Kunt ’t va pieng i jen lief doe oas
Da kan me bloaze óp de moas.
Zoeë lieët jidderinne de zieng,
D’r inne deet ’t jód, d’r angere pieng.
Mer sjteet ’t aterlit óp roeëd
Da hulpt dat vuts-je doech oes d’r noeëd.
Al bis te riech, al bis te erm,
Die sjleëte lóf mós oes d’r derm.
deë nit mieë winge kan
Is besjtimd inne erme man.
Iech zaan mar ezoeë, los bloaze deë oespoef.
Besser inne in de wieë welt als in d’r inge boech.
Numt miech nit ubel dat iech e bies-je zeftieg woar.
D’r tswek is ins hatslieg laache, dat is zonnekloar.
Uur ziet dat ós Kirchröadjser plat
D’r richtieje hoemoor hat.