Kitty Jansen-Rompen

’t Kitty is antropoloog. Het wirket in ’t Limburgs Muzseum i Venlo, noaderhanks in ’t Museum in Zitterd. ’t Sjrievet bucher, zoos in d’r vuursjtank va Veldeke, in d’r vuursjtank van ’t Winand Roukens Fonds, en sjrievet al mit al tsemlieg jet sjtukker bijenee.

Hillieg weëde

An d’r vuuroavend van mieng ieësjte kommelejoeën zoze mie sjwester en iech óp de kneie vuur ’t tsweipersoeënsbed woa vier in sjloffete. D’r ballatum vólt kaod aa en iech zoos zoeë wie ummer, jraad óp ing noad die jet jesjlèse woar. Dat sjoeret ee bis-je en wen iech dan ópsjtong hauw iech ing dikke roeë sjtreef óp de kneie aafjemoald.
Mer óp dat moment vólt iech doa nuuks van. Vier woare vol vuur an ’t beëne. Mit de oge sjtief tsouw jeknèpe vroagete vier alle hillieje, de modderjoades en d’r herjod miech bij tse sjtoa, want mörje dan woar d’r jroeëse daag, dan jong ’t passere…
Iech woar nog in ing periode dat iech jeleuvet dat iech hillieg koent weëde. Miene opa hauw inne janse hoof bucher en went ’t effe koent, pakket iech miech doa ee van. ’t Sjunste vong iech de bucher die uvver vrouwelike hilliege jónge. Iech zoog ’t al jans vuur miech: i-jemoerd weëde en dan d’r janse daag beëne en de lu die vol bewóngeroeng noa miech koame kieke. Of zoeë wie die martelare; wat ze óch mit diech dónge, poal haode en die jeloof trui blieve. Prachtig!
Iech jong d’rvan oes dat wen iech miech óch ezoeë ‘vroom’ – dat woar ee Hollendsj woad dat in al die buchsjes vuurkoam- meugelieg jedroog iech dat óch koent bereike. Dus: vöal beëne, ummer braaf zieë en ummer joa en ame knikke.
Mer mörje wen iech vuur ’t ieësj d’r H.Hostie kroog, dan koent iech pas richtieg óp wèg joa.
D’r pap en de mam woare al ing janse tsiet druk mit de vuurbereidinge. D’r pap hauw duzje en sjteul jerejeld bij de brouwerij. De woeënkamer en ’t tsimmer- vuur, woa zie normalerwies sjloffete, hauwe ze leëg jekroamd. Doa sjtónge noen de lang duzje jedekd mit wies papier. De jelieënde klapsjteul vong iech mer akelig. Iech hauw floep dat wen iech miech dróp zats, dat ze zouwe i-klappe, en óch pitsjete die zitsinge behuurlieg an de bloeëse bee.
De mam hauw alles zelf jenieënd; mie communiekleed mit bijpassend buultje, e sjun kleed vuur mie sjwester en vuur ós alletswei e tsoat matrozekleed vuur d’r tsweide daag. Vuur heurzelf hauw ze ee nui mantelpeks-je jemaad. D’r pap moeët ’t doeë mit zie trouwkostuum, deë broechet alling ee nui hème en ing nui sjlieps.
Ze hauwe ’t sjteltje hinger de kuche leëg jemaad, jewiesd en jesjroebd. Doa moeët jekaochd weëde. Ing buurvrouw en e auwer meëdje koame helpe mit kaoche en ópduzje. De leiding van dat jedeuns hauw ing tant van mieng mam. Vier nómte heur tant Kerrie, umdat ze uvveral kerrie i-mieteret en dat woar jet bezóngesj in die tsiet.
De kapster hauw miech deë oavend de hoare i-jedrieënd en iech kroog e hoarnets-je um. Dat vong iech sjiek, iech vólt miech al richtieg wie inne jroeëse. D’r angere mörje koam diezelfde kapster um ós alledrei, mieng mam, mie sjwester en iech zeët d’r jek, de hoare tse doeë. ’t Kruentje bloof miech nit ezoeë richtieg zitse en doarum kroog iech inne janse hoof sjuufsjpengsjere in d’r kop jesjtaoche, wat nogal peinlieg woar. Mer ja, weë sjun wil zieë mót pieng lieje.
Tusje de mam en d’r pap inlofend, jónge vier noa jen sjoeël. Doa sjtong de sjutserij en de hermenie. Vier woeëte ópjesjtald in tswei rije; de jonge an de reëtserzie en de meëdjer an de linkerzie. Iech lofet jans vuuraa, want iech woar ’t óp ee noa klingste. Neëver miech lofet ’t Paultje, en doa hauw iech sjtiekem e eugsje óp. In jen kirch zose vier óp ee verhuegd sjtuk vuuraa óp beënsjteul. Dat woar revolutionair. Want d’r pastoer en d’r kaploan dónge vuur ’t ieësj de mès doa en nit óp d’r altoar mit d’r ruk noa de lu. Van de mès herinner iech miech wieër nit vöal.
Wie doe ’t moment suprème aabrooch, moeëte vier allenäu noa vure lofe noa de communiebank. Allenäu sjtónge vier óp ing rij en vier hauwe dróp je-oefend dat vier allenui tsejelieg óp de kneie jónge zitse mit de heng ónger ’t kleed dat op de communiebank loog. Mit de oge feste tsouw jeknèpe en mit de tsong oes-jesjtaoche wadet iech óp mien beurt.
Dat vool teëge, iech daat wungesj wat zouw passere, joa went Jezus in mie hartje zouw kómme… iech vólt januuks bezóngesj. ’t Intsiegste wat miech passeret woar dat d’r hostie miech an d’r himmel bloof kleëve en dat ’t miech absoluut nit lukket dem mit mieng tsong los tse kriege. Iech lofet knalroeë aa, want dat woar ing doeëdzung! ’t Woar nit zoeë meklieg ‘hillieg weëde’.
Noa de mès jónge vier noa heem en kroog iech inne hoof jesjenker. Van mieng ouwesj kroog iech ee dejeunertje en ing jode (double) oer. Die woar van ing tant jeweë en die hauwe ze losse noakieke bij d’r Conste i Heële. Óch hauwe ze e nui benke draa losse maache. Iech woar sjtolts wie Oskar. Van mieng patetant en nónk, dat woare mieng oma en miene opa, kroog iech ee jode kruuts-je an ing ketting. Van de breur van mieng mam kroog iech badmintonrackets. Van ing tant e nageletui. Ze vong dat mieng neël ummer sjandalig oeszoge en iech wuur noen ing echte jong dame woeëde en daorum muet iech jet mieë andach an mieng neël jeëve. Dat zaat ze allenäu d’r bij wie ze miech dat etui joof.
Van ing anger tant kroog iech ee sjmoekdues-je mit nakse engele d’róp, van werm inne angere kroog iech ee wies buesj-je mit inne parelmoere roeëzekrans d’rin. En natuurlieg kroog iech jeld; zilvere jäölens, die iech reëtsouw in d’r sjpaarpot moeët doeë vuur sjpieëder.
Vier oze deë daag jroosmechtieg middieg, mit tsoep vuur en boedieng noa. Doanoa koam d’r kóch en d’r vlaam. ’s Oavend kroge vuur zelfjemade kauw sjóttel. Umdat ’t kommelejoeënsfes woar, hauw de mam lempjer van jouw bótter jemaad. De oge woare jemaad van rozienge en ze hauw ee sjtriks-je um d’r haos.  Vier hoevete ’s middiegs nit mieë noa jen kirch, dat woar doe al aafjesjafd.
D’r daag d’rnoa koame de noabere, kennisse en vrundinne. Van ing buurvrouw kroog iech sjokkelade koeëjele mit hagelsjlaag drum.
‘s Oavends in bed han iech die sjtiekem ópjèse, mar ze sjmaachete vuur d’r däuvel nit. En wie mieë iech d’r oos, wie viezer ze woeëte. Ateraaf bliechet dat doa roem in zoos. Miech woar ’t in jiddes jeval kotsesjleët die naat. Ee dink wós iech vanaaf deë daag zicher, dat hillieg weëde koente ze miech óp d’r boech sjrieve.

E kecheltje besjtelle in coronatstiet

Has te óch zonnepanele? Die vroag sjtellet mich inne collega wie vuur werm ins mit e paar man óp angerhoave meter aafsjtank bijee magete kómme.
‘Joa,’ zaat iech, ‘die han iech jraad losse insjtallere.’
‘Dan han iech inne tip vuur diech: sjaf diech e elektriesj kecheltje aa, daan kans te die wirk ummer verwerme en ’t kost diech wieër jinne jaas. Veural, zoeë jeet ’t wieër, went vier nog langer heem mósse wirke. Dat jeet flink in de papiere lofe wens te ing janse boed móts verwerme en doe jebroechs mer ee tsimmer. Sjlauw, dink iech, jón iech doeë. Mer wie kóm iech in coronatsieten an e kècheltje? Alle jesjefter zunt tsouw.
Iech bin noeëts inne fan jeweë van online besjtelle, mer noen mót ’t mer ins d’rvan kómme. Dit is ’t moment um ’t ins oes tse joa probere. Ieësj mer ins reviews ópzukke um oes tse zukke welk kechetje ‘de beste koop’  is.  Dat hat miene zoon miech jeroane, dat is de ieësjte actie wens te jet wils jelde via ’t internet.
Mèh jong, iech wós nit dat dat al e jans jedeuns is. Vuural wens te wits dat doa óch al aa weëd verdeend. Iech ving endlieg e kecheltje dat priema is en besjtel dit bij d’r bol.com. Dat jeet wie am sjnuursje, gegevens invulle, besjtelloeng plaatsje, betsale, veëdieg!
’t Peksje weëd d’r nieëkste wirkdaag jelieëverd. Dat is sjun want ongertusje knalt de verwerming umdat ’t boese bludig kaod is. Praktiesj dat me heem wirkt, want “de bestelling wordt tussen 13 -17 uur afgeleverd”. Jee probleem dus.
Wie jeet ’t wieër.
’t Kechetje weëd um viedel vuur vunf óp inne donnestig aafjelieëverd. Iech pak ’t oes, mer ’t is nit ’t merk of ’t type dat iech hauw oes-jezoeëd en besjteld. Dan mer de klantenservice belle. Ing sjtond wieër en vunf euro ermer, krien iech e meëdje an de lijn: ”Mevrouw, dit is dezelfde kwaliteit, het andere kacheltje is helaas niet meer leverbaar. U mag het terugsturen en dan krijgt u uw geld terug.”
Óngewiel bin iech d’r hinger dat ’t kecheltje dat iech wel han bij ing anger firma óch tse besjtelle is. Dus doeës mit ’t verkieëde kecheltje hinge óp de fiets noa d’r Albert Heijn. Wat e jemórks. Fietse jeet nit, dan mer lofe.
Bij d’r AH sjteet ing janse rij lu die peksjer kómme tserukbringe. Óp angerhaove meter aafsjand, mit mónkkepje vuur, waad iech bis iech an de rij bin.
“Mevrouw, mag ik de code?” vroagt d’r jong an de kassa. Welke code? Tseruk noa heem mit die doeës hinge óp de fiets en mitee hinger d’r computer um ing code aa tse vroage. Häu iech óch mit d’r tillefoon in ’t jesjef kanne doeë, mer dat wós iech óp deë moment nit, iech sjtom heurepeëd. Wie iech doch hinger d’r computer zoos, reëtsouw bij die anger firma e nui kecheltje besjteld. Jejeëvens ivulle, besjtelloeng plaatsje, betsale, code printe vuur ’t retourpak, doeës werm hinge óp de fiets en noa d’r AH,  veëdig!
En doe?
Van die anger firma krien iech besjteed: “Willem heeft uw order ontvangen en Jeffrey is in het magazijn bezig om de bestelling klaar te zetten voor Piet die uw pakketje morgen tussen 8 – 16 uur zal afleveren.” Leuk, dink iech nog, wat ing leuke maneer um tse communicere mit de klante.

D’r nieëkste daag weëd um haover twelf jesjeld. Ing jroeëse doeës weëd óp d’r sjtoep jezatse. Corona, alzo aafsjtand haode. Iech sjleef dat dink erinner en maach de doeës óp. Verdomme, nit ’t type dat iech hauw besjteld, mer waal ’t richtige merk. Klanteservice belle en alwerm: ‘Er zijn nog vijf wachtenden voor u …”. Jedóld is óch noen werm aajezaad. ’t Antwoad dat iech krien loos ziech roane, mer noen mit e Belsj accent: ‘Mevrouw, dit is dezelfde kwaliteit, het andere type is helaas uitverkocht”. Iech zuet ins en jon de puetjer drónger sjroeve, den in de gebruiksaanwijzing sjteet: ”Kachel alleen in stopcontact steken als deze gebruiksklaar is“.
Herjodspeëd, ’t deet nieks! Mit dizze prul bin iech óch veëdieg, ipakke en tseruk d’rmit! Ieësj nog ins belle mit d’r klanteservice en inne angere Belsje jong verzichert miech dat wen iech ’t peksje han injelieëverd reëtsouw inne nuie kachel óp transport jeet. Heë hat dat in hön computersysteem verwirkd. Biezónger dink iech nog, jód bedrief.
Noen mós iech noa e jesjef in de sjtad, mer dis kier bin iech vuurbereid. Iech han intusje ing code jeprint en op de doeës jeplekd. Doeës óp de fiets en lofentere noa ’t jesjef. Wen iech heem kom, han iech e berich dat “het retourpakket is geregistreerd en Willem heeft uw order ontvangen en Jeffrey … etc.”.

Móndig tusje 8 -16 oer zits iech werm tse wade. Iech bin óngewiels tsing daag wieër en han nog ummer jee kecheltje. Um veer oer nog ummer nieks. Óngertusje han iech track & trace vónge. Volgens dön zouw ’t kecheltje um tswei oer zieë aafjelieverd. Han iech de sjel nit jehoeëd? In de brivvebus likt jee brifje. Iech vroag an de bure, mer bij hön is óch jee peksje aafjelieëverd.
Iech nog mer ins kieke op d’r computer. Óngerens zien iech ’t. Noen vilt miech nuuks mieë in. Ze hant ’t peksje ’t mörjens ijelane en um twsei oer óch werm in hön ege magazien tserukbraad. ’t Bezörgadres is identiek an d’r aafzender. Wat e bedrief en dan óch nog advertere mit “wij rijden groen”. Wie dan óch. Iech bin veëdieg, veëdieg van d’r hin en heer, mer veural veëdieg mit ’t online besjtelle.

Hoemoor zitst in de gene

D’r Joeëhan zoos razelentere vuur d’r kachel mit inne big smile óp zie jezich. Mit vräud daat heë tseruk an de vastelaovend. Heë hauw óp deë moment las van inne bludiege kater. Hu tser daags zouw me dat aafkicke neume, mer vunnefentswantsig jaor jeleie kank me dat woad nog nit.
Heë hauw drei vol daag d’r Laudy losse fleute en noen tutete hem de oere, dónge hem de erm en bee pieng en razelete heë uvver d’r janse körper. Heë hauw sjpas jehad. Mit ing groeëse ópblaosflesj van jónge klaore hauw heë minnigenge ‘inne ijesjód’. Vuural die dikköp oes d’r polletiek hauw heë in ’t vizier. Went heë inne zoog jong heë drópaaf, zats ’t drupjesgleës-je óp d’r stoep of de sjtroas en sjód dan mit die ópblaosflesj van angerhaove meter kwansies ’t gleës-je vol en zaat daan al glunderend: “Noen han iech diech inne ijesjód… Sjnaps te?” Wissend wat ’t niveau van d’r jemiddelde politieker woar, woare d’r mer winnieg die de wiets d’r van inzoge.
Heë hauw zich nit alling vuur d’r optsóg in Sjpekkelzerhei, mer óch vuur deë vaan Kirchroa ópjejaove. Doamit hauw heë tsweimaol sjpas jehad. En doamit óch tsweimaol vunnef kilometer jetrampeld, went ’t nit mieë zunt jeweë mit dat ummer óp de lu aafjoa. In zieng beleëvoeng woar deë tsóg van Jen Hei vöal kótter, mer heë hauw zich losse vertselle van e mitjelied van de óptsógkommissiejoeën dat dizze eëve lank woar wie i Kirchroa. Mer umdat deë van jen Hei nit e zoeë döks sjtil sjtong en jód durchlofet liechet deë vöal kótter. Heë huret ’t ziech aa en loos ‘t vuur wat ’t weëd woar. ‘t Hauw allestwei zieng ege charme.

Nao aafloof hauw heë ziech jiddesmaol ee óp de lamp jesjód. Mer óch al ónger ’t lofe hauw heë ziech aaf en tsouw e druupje jepakd um werm tse blieve. ’t Woar nèmlieg bludieg kaod dat jaor. Uvveral loog dik d’r sjnei en hónge de iespieëgele an de auto’s. Heë woar benuid wie ’t weer ’t nieëks joar zouw zieë. Óch dan wool heë wal werm van de partij zieë, hauw heë ziech vuurjenoame, went Jód bleeft, heesjet dat. Mer deë hellet joamer jenóg nit mit. Kót vuur de Tsinterklaos woeët d’r Joeëhan begrave.

Ziene klingzoon hauw d’r hoemoor vaan d’r opa, dat vong de janse famillië. Vunnefentswantsieg joar noa d’r letste óptsóg van d’r Joeëhan jong d’r Luuk vuur de ieësjte kier mit. Dat heesjet, van kinks aaf aa woar heë ummer mit de mam en d’r pap en d’r res van de ziepsjaf mitjejange. Mer noen jong heë alling. D’r Luuk hauw zich al daag van tse vure lofe vräue. Heë zouw juus wie heë oes de verhale uvver d’r oop jehoeëd hauw, de lu ins  flink aan d’r boam joa. In plaatsj van jónge kloare hauw heë de nuediege flesj-jere Flügel ijesjlage. Óch noen werm woar ’t iezieg kaod en moeët me d’r inwendiege miensj werm haode. Heë hauw ziech inne antsóg jans mit tsiedónke beplekd. Zelfs de sjong en inne hód woare jans mit sjtuks-jere tsiedónk bekleid. Als teks hauw heë: Iech wool al ummer jeer in de tsiedónk kómme. Heimit hauw heë óch jenóg voor vuur die oes d’r polletiek die ummer mer werm vuural zelf in ’t nuits wole kómme en zelfs went ’t effe kank inne jesigneerde sjtee hingerlosse. Heë hauw succes en kroog inne ieësjte pries vuur aintseljenger. Óch heë noom ziech vuur nieëks jaor werm mit tse doeë. Wat dat jeet weëde, mótte vier nóg aafwade.