Lei Heyenrath

D’r Lei woar lierer Nederlands en wirket al mit an de ieësjte oes-jaaf van d’r dieksiejoneer. Noa zieng pentsiejoeën hat e ziech als vuursjtandsmitjlied van Veldeke bewieëze. Heë sjrievet bucher uvver ’t plat en maat bij jidder oes-jaaf van ’t Seniorebeldje als d’r Battraaf zie kommentaar óp de lu en de welt. Heë joof óch al sjriefcursusse vuur lu die ziech ’t plat sjrieve eje wole maache.

Bevrijd weëde

‘Kiek,’ zaat d’r pap, ‘doa ónge tusje die beum zies te jreun auto’s vare. Dat zunt de Amerikaner.’ Iech eujet woa heë miech jewieëze hauw. ’t Vool nit mit um jet richtieg tse óngersjeie: himmelsbreed woare ’t zemplieje kilometere van Nullet bis óp de Jraat en teëje de zon in kiekke maachet ’t nit besser d’róp.
D’r krig braat ummer nui dinger die-s te als kink sjpannend vóngs en die vuur ummer woeëte vas-jelaad in d’r foto-album van dieng erinneroeng.
Iech woar mit darve joa milch haole bij d’r Maier, ózze milchboer. Umdat vier e klingt hauwe van jód vunnef mond dórf d’r pap jidder daag e kensje milch aafhoale; doavuur hauw heë böngs-jere die heë moeët i-lieëvere. Mit d’r Maier loos ziech óch angesj jód kalle: ’t woar ing sjlim tsiet, vuur jeld woar nuus tse krieje en als richtieje boer toesjet heë jeer èsenswaar vuur jet wat heë broeche koeët.
Vier sjtónge al e paar menute hinge in de hoeswei wie d’r pap ópins inne verrekieker oes zieng bóksetèsj hoalet. Noadat heë ’m ieëtsj zelver oes-jeprobeerd hauw, joof heë ’m a miech.
‘Wents te jód kieks, zies te óp die auto’s inne wiese sjteer.’
Iech zoog de wiese sjtere va links noa reëts en va reëts noa links vare en zouw noeëts mieë verjèse, dat de bevrijding mit wiese sjtere óp diech aaf kunt.
Vier hoezerete al wèche in d’r kelder. Jidder naat trókke janse sjwerm vliejere hoeëg in loeët noa ’t Duutsj óp en uvverdaag jóng dökker d’r alarm. Vuur alle zicherheet woar d’r kelder jesjtutsd: inne extra sjtiep koeët ziech wal ins loeëne, wents te zoogs wat links en reëts vuur ing ravaasj ing i-jesjlage bom veroerzaachd hauw. Nog jesjwieëje van de lu die doabij woare umkómme. Vuur de kelderlöcher loge zek mit zank: die moeëte sjerver van jranate ópvange.
Woa d’raa jesjpaard koeët weëde, woeët jesjpaard en dat woar óch an ’t lit. Me moeët de keëtse bij de hank haode vuur went ’t lit werm ins oes vool en ’t woar nit uvverdrève um tse zage dat jans Kirchroa in d’r haove duuster woeënet.
Hei en doa hauwe naoberlu inne durchbróch va kelder noa kelder jemaad. Wat angesj uvver de hek in d’r jaad vertseld woeët, jong noen durch ’t laoch. Mar dat woar nit d’r wirklieje tswek.
’t Nuits dat ’t leëve behersjet koam van d’r Engliesje zender of van Radio Oranje. Die woeëte sjtiekem aafjeloesterd óp inne jód verbórje radio. Wens te des nog inne hauwts, da heesjet ’t moel haode. Trapperete ze diech doamit, dan woars te nog nit langs Sjmits bakkes. Wats te óp de distributie hoeëts, woar alling mar NSB-propajanda en doa koeëts te jee woad van jeleuve. D’r Pruus woar alling mar an ’t ‘siegen’ en went e nit an ’t ‘siegen’ woar, da woar heë ziech ‘planmässig’ an ’t tseruk trekke.
Vöal plaatsj hauw me in d’r kelder nit. De koale, ’t hoots en de eëpel hauwe hön vaste plek en óch de rekke mit i-jemaats hurete bij d’r keldervuurroad.
De mieëtste i-maats-jlazer sjtónge noen leëg in ’t rek. In d’r mai hauw iech de kommelejoeën jedoa en doe hauwe d’r pap en de mam e jroeës fes jejeëve. Alle nónke en tante woare i-jelade en iech herinner miech nog wie sjtoots de mam woar, dat ze richtieje kaffe koeët i-sjudde.
‘Iech han ’s jenóg,’ zaat ze, ‘drinkt uuch nog mer ing tas.’
Dat ze e paar beddelakens van de oes-sjtuur kwiet woar woeëde um dem tse kanne ópsjudde, zaat ze nit d’rbij.
D’r achtsingde mai 1944, Himmelvaat, woar in mie jónk leëve d’r jroeëse daag. D’r meester en vuural d’r pater hauwe ós vertseld wat deë daag in ós leëve angesj maachet. Vuur de allerieëtsjte kier zouw ‘Jezus in ons hartje komen wonen’. Alles woar je-oefend van tse vure: wie vier in d’r ‘stoet’ moeëte lofe, woa vier moeëte zitse in de kirch, wie vier noa vure moeëte joa um d’r hostie tse hoale, de lidsjere en ’t jebed dat alle kinger tsezame moeëte beëne. Zoejaar wie vier de tsong oes moeëte sjtiepe, woar je-oefend. ’t Koeët nuuks mieë sjeef joa.
In de wèch vuur d’r kommelejoeënsdaag hauwe alle kinger ziech de ieësjte kier jebiechd.
Óch ’t biechte hauwe vier jeproofd. Ieëtsj in de klas an deë jroeëse sjtender woa ’t aap-roos-zeef draa hóng. Doa zoos in ’t midde e paneel dat-s te d’roes koeëts pakke. D’r meester jong ziech doa hinger sjtelle en vier moeëte ee vuur ee hem ós zung kómme vertselle. Dat woar e theater: e paar van ós minte, dat ’t al wirklieg woar. Mit inne roeë kop en d’r sjwees in alle ritse vertsellete zie de janse klas wat ze hauwe oes-jevrèse. D’r meester sjpillet dat sjpelsje mit en iech woar nit d’r intsieje deë zie laache jetemperd vólt durch floep: de batrave zouwe de rechnoeng mit dejinnieje die ’t helste laachete boese de klas besjtimd vereffene.
Ózze meester hool va wietse: heë braat ummer de collectebusse van de winkterhulp mit noan sjoeël, kiepet die oes vuur ’t bord en da dórve e paar man van ós die jód koeëte tselle alle munte óp heufjere legke. Vier hauwe jing blasse anoeng vuur welke jouwe tswek dat jeld besjtimd woar.
D’r daag zelver woar wie e bildsje. D’r pap hauw d’r sjwatse antsóg aa en d’r tsieliender óp, de mam hauw e nui sjakettekleed. Iech zelver hauw bij d’r Schunck i Heële e nui antsugs-je jejole krèje en óp de reveer van ’t jes-je draget iech ing corsage.
Vanaaf de sjoeël jónge vier in inne óptsóg noa jen kirch. Dat jing klokke loewete en dat jing harmonie sjpillet woar iech miech nit bewós. ’t Intsiegste wat vuur miech tsellet woar, dat wat ziech in de kirch zouw aafsjpille. Dat hauw d’r meester ós jód i-jeprent.
In de kirch woar alles jetseerd: wiese flieder en anger blomme hónge en sjtónge uvveral, jeëlwiese vane hónge baove d’r altoar en alsof dat nog nit jenóg woar hong d’r pap ziene kirchekoer de janse kirch vol mit jezank.
Umdat-s te diech vuur jeld nuus koeëts jelde, kroog iech van jidderinne e jesjenksje: an roeëzekrens en mèsbucher zouw ’t miech mie jans leëve nit mieë feële! Vuur alle weer hauw iech noen de richtieje sjal en kauw heng kroog iech óch noeëts mieë. Jods-jedank woar óch inne óp ’t idee kómme e bóch tse jelde.
Alle nónke en tante woare kómme en in hoes woar alles umjekroamd um d’r bezuk an plaatsj tse krieje. Vuural de fesliegheet van d’r daag is miech bij blève. Bij de werm maoltsiet – die ing köchin jekaochd hauw – sjtónge zoejaar menukate óp d’r dusj.
De jroeëse lu kallete uvver d’r krig, uvver wie lang ’t nog zouw doere en wat tse doeë woar um d’r nieëkste winkter jód durch tse kómme.
’t Woar mondieg d’r 25-ste september. In alle herjodsvrugde woeët feste en lang jesjeld: jidderinne in d’r kelder woar dierek wakker. An duur hoeëts te al sjtemme en jeloofs. Vier moeëte oes ’t hoes. De Amerikaner jónge Oche aavalle en dat betseechenet dat vier in de frontlinie koame tse ligke.
De mam bejon ós en alles jereed tse maache um tse evacuere; d’r pap proberet zoeëvöal wie heë koeët in ’t drueg óngereëdiesj wasserbekke van de pómp, die d’r opa en de oma vruier hauwe, tse kroame, in de hofnoeng dat heë doa nog jet va tseruk vong, went vier werm noa heem koeëte kómme. Wat woar miech dat inne hantier. Dreidoebel dik kroge vier alles aajesjörgd en doe koeëts merke, dat d’r pap en de mam nit richtieg wósse, wat ze waal en nit moeëte mitneëme.
De janse sjtroas woar óp e jejeëve moment an duur en ’t woeët ziech aafjekald wie tsiet vier allemoal zouwe vertrekke.
Durch de Ham jong ’t óp Sjpekkelzerhei aa. Mit alles wat vare koeët woeët jevare: sjoebkare, trekweënsjere, fietse, sjtuurkare, wat-s te mar bedinke koeëts: in en óp van alles verveurete lu miensje en hoesroad. Went ’t nit zoeë trajiesj woar, häuts te vuur deë ónjewunsjde óptsóg kanne laache. ’t Zouw nog erjer weëde: e paar kilometer wieër woeëte de lu in deë tsóg jebombardeerd.
An de moer van de Willem-Sophie sjtónge de Amerikaner. Hei en doa woeëte lu oes de rij jehold en voetbraad: die hauwe nit jedoogd in d’r krig. Dön hauwe ze noen bij ’t sjlavietsje.
Ós klingt loog in d’r kingerwaan. Umdat iech doe nit wós wat in inne miensj umjeet went heë zelver zoeë diets-je hat, wied va heem is en zoeë jet leefs vuur ziech ziet, vong iech hulp en maod an ’t sjraie wie deë sjwatse Amerikaner ziech ós kinke oes d’r kingerwaan pakket en dem bejon tse knoevele. Iech daat wirklieg, dat heë ós ’t kinke wool aafneëme.
Mit sjokkelaad en kauwjoem bin iech jetruest woeëde. Bij de wiese sjtere huret noen óch lekkesj. Zoeë hauwts te winniegstens nog jet d’raa, dat-s te bevrijd woars. Iech loos miech ‘t lekkesj jód sjmaache en wós vanaaf deë moment dat bevrijd weëde jet woar woa-ts te diech óp koeët vräue.
D’r zesde oktober sjtoeësete de Amerikaner durch en woeët jans Kirchroa bevrijd. ’t Doeret nog ing tsiet vuurdat de ieësjte lu tseruk dórfe noa bevrijd jebied.
Eemoal tseruk kroog ’t leëve werm perspectief. Uvveral woeëte fester je-orjaniseerd en de Kirchröadsjer meëdsjer lierete al flot wie ’t heesjet went inne jroeëse Amerikaniesje Amor e kling Kirchröadsj hets-je truft. Love and understanding woar links en reëts ’t parool. Ing koeltoer van Amerikaansje en Engelsje moeziek en tekste woeët populair en óp d’r radio hoeëts te nuus angesj mieë. Iech woar d’r intsiegste deë wal ins jeer die sjtimme em jezichter va kót bij wool hure en zieë.

Mit doezende en nog ins doezende woare vier noa Jeleën jetrókke, wail ’t heesjet, dat-s te doa jeweë moeëts zieë um tse wisse wat loos woar. En doa woar jet loos. ’t Jove lu die uvver Pinkpop kallete wie uvver Zodom en Gomorra: doa woare ze óch nit jeweë, mar va hure zage hauwe ze… Enfin, jong lu die d’r klokkeklank van ’t eje dörp ins wole toesje vuur d’r sound van inne succesvolle band oes e anger deel van de welt, vónge i Jeleën e paar daag ing hemet.
Iech hauw mie tentje ópjezatse in ’t park woa angesj de deftieje lü mit d’r hónk jónge sjpatsere. E bis-je wieër sjtóng dat va tswai meëdsjer oes Cadzand.
De jroepe die óptreënete hauwe bauw allemoal e Engelsj repertoire. Dat woar jee probleem: zoejaar mennieje sjweiermodder i Kirchroa hauw ziech noa d’r krig Engelsj jelierd, den me koeët noeëts wisse. En de jong lu zónge mieë Engelsj wie Duutsj.
De meëdsjere oes Cadzand versjtónge óch jód Engelsj. En wat me nit weest, vroagt me an inne angere. Me bejint natuurlieg uvver de moeziek tse kalle en da merkt me wal, of d’r jesjmak ónjeveer of haarjenauw uvveree kunt.
Los ’t noen zoeë zieë dat ’t Noortje oes Cadzand jenauw dezelfde nommere als favoriet hauw wie iech. En dan tse bedinke, dat vier ós doavuur nog noeëts jezieë hauwe. Dat woar nit ’t intsiegste woa uvver vier dezelfde jedanke hauwe, bliechet noaderhanks.
Teëje d’r oavend – vier woare tsezame friete jange èse – koame vier tseruk óp ’t binneterrein woa ’t ziech allemoal aafsjpillet. De sjtiemoeng woar perfek: noen ins woeëte de heng boaver d’r kop hin en heer jesjwankd, dan woeët jeklatsjd en d’r nieëkste moment woar ’t bij al die doezende jans sjtil en zoeët de ing hank de anger, woabij d’r blik verroanet welke wónsj ziech verbórg hinger die jebierde.
Wie ummer woar óch noen d’r sjloesact vuur d’r jroep deë internationaal de letste monde mit zieng albums de hitlieste hauw aajeveurd. Ze zouwe dizzen oavend ing selectie oes hön soulrepertoire losse hure. Iech sjloog vuur um vanoes mieng tent noa d’r sjloesact tse loestere en mit ‘Gezellig’ – mieë wöad hauw ‘t Noortje nit nuedieg- loos ’t merke wat ’t doava vong.
De moeziek – What Am I Gonna Do with You –  danset i sjlierte durch ’t dóch van de tent. Dat d’r oavend de wermde van d’r daag noen lanksaam loos uvverjoa in de keulde van de naat, jong jans an ós vuurbij. ’t Woar ieëder angesj erum: alsof ing jeheim energiebron de tent verwermet en ós tswai d’rbij.
‘Zal ik jou ’ns van wat kleren bevrijden?’ proberet ’t Noortje miech behulpzaam tse zieë.
Bevrijde? Iech wós miech tse herinnere, dat bevrijding jet woar oes mieng kingerjoare. Wiese sjtere op jreun auto’s, lekkesj wie sjokkelaad en kauwjoem.
Alles wat deë oavend doanoa passeerd is, ruft bij miech noen ing welt óp va jenós en jeluk. Iech loog in de zon óp ’t sjtrand va Cadzand en tsejeliechertsiet ruuchet iech de weie tusje Ieëperhei en Sjlinniech. I New Orleans lofet iech mit in de Parade.
Wie iech werm heem woar in mie tentje, maachet iech vuurzichtig d’r raisversjloes óp: tsezame kiekete vier in doezende foenkelsjtere die de festivaljenger aajesjtaoche hauwe bij d’r sjloesnommer. Noen wós iech ’t jans zicher: wens te bevrijd weëds, weëds te ópjenoame tusje de sjtere.

Jrenze ópbrèche

“Haben sie vielleicht ein Butterbrot für mich?”
Heë zal e joar of ach jeweë zieë, jenau wie iech. Ópins sjtong heë doa, jinne hauw ’m jehoeëd. Heë woar hinge erum kómme: ’t pöats-je sjtong ummer óp en de sjel an de vuurduur woar vuur höm, jenauw wie vuur miech, tse hoeëg.
“Haben sie vielleicht ein Butterbrot für miech?” Iech huur ’t ’m nog vroage. Iech woar totaal verdoetsd, wós miech jinne road en róffet mieng mam. Die woar i jen hoes en koam noa d’r hof óp. ’t Keëlsje kieket mieng mam aa mit e jranke in de oge dat an zieng ierliegheet nit dong tswiefele. Intusje hauw iech ’m jet besser bemoesterd: vel uvver knaok woar heë en jrung wie jraas. Wie zoog deë in jodsnaam oes? De ieëlend hong ’m a jen lief en went-s te bloazets, dan bloazets te ’m um.
Óch de mam wool wal ins wisse, woa heë vandan koam. Vier woeënete nit wied van de Duutsje jrens en jenauw wie alle jroeëse lu kallet de mam jód Duutsj. Hauw ja óch ing Duutsje mam jehad. “Wo kommst du her?” wool ze wisse. Bang en verleëje vertsellet ’t jöngs-je, dat heë óp Panneshei woeënet, dat zieng mam ’m jesjikd hauw en dat ze heem nuus mieë tse èse hauwe.
D’r krig woar vuurbij, de jrenze: tswai rije sjtacheldroad woa jee miensj durch hin koeët kroefe, maachete ’t ónmeuglieg mit de lu an de anger zie van de pöal jet tse dele. Vrid is jans jet angesj wie jinne krig. Went nit mitee jekald kan weëde, kan jing vräud en jee leed mitee jedeeld weëde. En doa woar jroeës leed en ieëlend.
Wie heë de ieësjte wöad hauw oesbraad – heë durvet ós nit aa tse kieke – vertsellet heë, dat heë durch d’r droad gekraofe woar, jraad wie jinne tsölner tse zieë woar. Dat woar jevierlieg, wail die an de Hollendsje zie zoeë jód wie an de Duutsje mit ’t pistool sjose óp alles wat ze zoge.
“Bis te dan nit bang jeweë?” floepet miech d’roes. Heë versjtong óch plat en mit ‘t sjudde van d’r kop joof heë miech antwoad. Iech woar ’ne bóksesjieser en häu dat noeëts jedoa. Vuur jee jeld en jouw wöad. Lanksaam maachet mieng nuisjieriegheet plaatsj vuur bewóngeroeng. Wat deë durvet! Heë hauw noen al d’r mód van ’ne Duutsje tsoldaat.
De mam pakket ’m an de hank en noom ’m mit noa jen hoes erin. Van alles en nog jet hat ze ’m jevroagd: woa heë woeënet, wievöal kinger ze hauwe en of hön hoes nog jans woar. Woa ziene pap woar en of deë nog leëvet, wós heë nit. Went deë noa heem koam, mint heë, hauwe ze óch werm tse èse. De mam bejon mit ’m zelver ing bótram tse sjmiere en ’ne becher milch tse losse drinke. Iech koeët de oge nit van ’m aafhaode: wat woar deë majer en sjterk koeët heë besjtimd nit zieë. Dem häu iech jemeklieg aajekoeët. Mar miech sjtong d’r zin nit noa sjtriet maache.
Wail iech ’ne nónk hauw deë bekker woar en vier doa ummer bij tsereët koeëte, sjmieret de mam ing janse rij bótramme. Die kroog heë mit. En óch zaat ze, dat heë nog ins aa koeët kómme. Ze hoffet, dat heë alles jód durch d’r droad kroog.
Mit: “Bestell zu Hause schöne Grüsse” en ee “Auf Wiedersehen” sjikket de mam ’m óp heem aa. Mit bótramme kan me jrenze ópbrèche.