Klietsj hei um tse hure wie de wöad klinke.

wa 1 hè, nietwaar? Dat is sjun, wa?Dat is mooi, nietwaar? Wa Joep, doe jees mörje óch mit? Jo, jij gaat morgen toch ook mee? 2wat? wablief?

waach v 1 wake. Went inne jesjtórve woar, hool me ’t naats de waach. Als iemand gestorven was, hield men ’s nachts de wake. 2 wacht. De waach haode. De wacht houden. Inne de waach aazage. Iemand de wacht aanzeggen. Ook: wach.

waache ww [waa’che] waachet, jewaachd waken. Bij inne kranke waache. Bij een zieke waken.

waachhónkm [waach’hónk] (waachhöng, waachhönke) waakhond.

waadsj m (waadzje) graszode.

waadsvrauw v[waads’vrauw] (waadsjvrauwe, waadsjvräusje) kraamverpleegster.

waal st v (wale, weëlsje) keuze; verkiezing.

waalst bw wel, zeker. Dat is alles jód en waal, mar miech jevilt ’t nit. Dat is allemaal goed en wel, maar mij bevalt het niet. Dat zeës doe waal jód. Dat zeg je wel goed. Ook: wal.

waalmeudiegbw/bn[waal’meudieg] (waalmeudiejer, waalmeudiegste) overmoedig.

waalmódm [waal’mód] overmoed. Dem is ’t tse waal, dem jeugt de sjaal. Hem steken de broodkruimels. Dem is d’r waalmód a jen lief/dem is ’t tse waal. Het gaat veel te goed met hem.

waan st m (waans/weëns, weëntje) wagen. Kraache waans junt ’t langste mit. Krakende wagens rijden het langst.

waar st mv waren, boodschappen. Vuur de mam de waar hoale. De boodschappen voor moeder halen. Jouw waar mós betsaald weëde. Goede spullen moeten betaald worden.

waarhaftiegbw/bn [waarhaf’tieg] (waarhaftiejer, waarhaftiegste) echte, waarachtige. Doa sjteet miech d’r waarhaftieje däuvel. Daar staat de duivel in eigen persoon.

waarhoale ww [waar’hoale] hoalet waar, waarjehold boodschappen doen.

waarsjainlieg bw/bn [waarsjain’lieg] (waarsjainliejer, waarsjainliegste) waarschijnlijk.

waarsjauwe ww [waar’sjauwe] waarsjauwet, jewaarsjauwd waarschuwen.

waas m (weës-je) groei. De kinger zunt in d’r waas. De kinderen zijn in de groei. Dat is óp d’r waas jejole. Dat is op de groei gekocht. Iech han d’r waas in de bee. Ik heb groeipijn.

waasm was. Ook waks. Zoeë weech wie waas. Zo zacht als was.

waaskeëtsv [waas’keëts] (waaskeëtse, waaskeëts-je) waskaars.

wabbele ww [wab’bele] wabbelet, jewabbeld kwabbelen. D’r boedieng wabbelet óp de sjóttel. De pudding kwabbelde op de schotel.

wachv wacht. Óp wach sjtoa. Op wacht staan. Ook waach.

wachelter m [wa’chelter] 1 jeneverbes. 2 (wacholder) soort jenever. Ook: wacholder.

wacholder m [wa’cholder] 1 jeneverbes. 2 (wacholder) soort jenever. Ook: wachelter.

wadesl ww [wa’de] wadet, jewaad wachten. Waad mar jöngs-je, vier sjprèche ós nog. Wacht maar jongetje, wij spreken elkaar nog. Weë wade kan, kriet óch inne man, al wuur ’t mar inne printeman. Wie kan wachten, krijgt ook een man, ook al is het een printeman (onhandig persoon).

waderst m [wa’der] het ontbrekende getal in een rijtje bij het kienspel.

wadzjeleww [wad’zjele] wadzjelet, jewadzjeldonduidelijk spreken, brabbelen. ’t Kling diets-je wadzjelet jet wat alling zieng mam versjtong. Het ukkie brabbelde iets dat alleen zijn moeder verstond. Ook: wazjele.

waffel v [waf’fel] (waffele, weffelsje) wafel. De mam jeet waffele bakke. Moeder gaat wafels bakken.

waffeliezer o[waf’feliezer] (waffeliezere, waffeliezersje) wafelijzer.

wagkele ww [wag’kele] wagkelet, jewagkeld waggelen. D’r volle wagkelt uvver de sjtroas.De dronkaard waggelde over straat. Da wiegkelt, da wagkelt, da sjokkelt ’t jebun (uit een carnavalsliedje). ’t Vilt nit alles wat wagkelt. Niet alles wat gammel is valt om. Has te mit d’r baad jewagkeld? a) Zei je wat? b) Heb ik dat goed gehoord, geef je een rondje?

wagkelemanes m[wagkelema’nes] schertsend voor pudding of hoofdkaas.

wagkelevutsje o [wag’kelevutsje] (wagkelevutsjer) draaikontje.

wagkeliegbw/bn [wa’gkelieg] (wagkeliejer, wagkeliegste) wankelachtig, onvast. Noa ’t fes sjtong het jet wagkelieg óp de bee.Na het feest stond ze wat onvast op de benen.

wail vw omdat.

Wainachte mv [Wai’nachte] Kerstmis.

wainachts-sjtolm [wai’nachts-sjtol] (wainachts-sjtolle, wainachts-sjtölsje) kerststol.

wajong m[wajong’] (wajongs, wajöngs-je) treinwagon.

wakker bn/bw [wak’ker] wakker. Iech mós deë sjlofkop ins wakker maache. Ik moet die slaapkop eens wakker maken. ’t Frens-je is e wakker mentje. Fransje is een wakker mannetje.

waksboeënv [waks’boeën] (waksboeëne, waksbuensje) wasboon.

waksdóch o[waks’dóch] (waksducher, waksduchs-je) wasdoek.

wakslit o[waks’lit] (wakslitter, wakslitsje) theelichtje.

wal m In de uitdrukking: De eëpel mósse nog inne wal han. De aardappels moeten nog even aan de kook.

wal v (walle, welsje) strontje. Doe has ing wal an ’t oog, has doe in e karesjpoor jepisd? Je hebt een strontje aan het oog, heb je in een karrenspoor geplast?

walst bw wel, zeker. Dat zeës doe wal jód. Dat zeg je wel goed. Doe bis wal jek! Je lijkt wel gek! Dat zal heë wal zieë losse! Dat zal hij toch niet in zijn hoofd halen. Ook: waal.

wallachm [wal’lach] (wallech, wallechs-je) ruin.

wals v (walse, wels-je) pletrol wals. D’r boer jeet mit de wals uvver de rubbe, went ze kóm zunt oeskómme. De boer gaat met de wals over de knollen als ze pas naar boven zijn gekomen.

walse ww [wal’se] walset, jewalsd 1 met een wals plat maken. 2 een wals dansen. Heë walset mit dem durch ’t tsimmer en doe de duur oes. Hij werkte hem hardhandig de deur uit.

wams o (wems, wems-je) wambuis. Mit d’r tsiet kunt d’r Jaan in ’t wams. Haast je langzaam.

wanv (wanne, wensje) wan. Mit de wan woeët ’t koar jewand. Met de wan werd het koren gewand.

wanbwIn de uitdrukking: Dan en wan. Af en toe.

wand sl v (weng st,wendsje) wand. Doa wagkelt de wand. Daar is heel wat kabaal. Ook: wank.

wandereww [wan’dere] wanderet, jewanderd rondtrekken.

wank sl v (weng st,wengs-je) wand. Doa wagkelt de wank. Daar is heel wat kabaal. De weng hant oere. Het is er gehorig. In mieng veer weng bin iech heer en meester.In mijn huis ben ik de baas. Heë jong langs de weng va pieng. Hij had heel veel pijn. Ook: wand.

wankloes v [wan’kloes] (wankluus, wankluus-je) wandluis. Ook: wants.

wankoer v [wank’oer] (wankoere, wankuursje) hangklok.

wants v (wantse, wents-je) wandluis. Ook: wankloes.

wantsv (wantse, wents-je) bedwants.

Waobiech pln [Wao’biech] Waubach.

wapm In de uitdrukking: heë woar jans van d’r wap aaf. Hij was helemaal van slag.

ware ww [wa’re] waret, jewaard bewaren, handhaven. D’r sjien ware. De schijn ophouden.

wase ww [wa’se] woos/waset, jewase groeien. Maireën | drupereën | val óp miech | da waas iech(kinderliedje). Zets diech, of wils te nog jet wase? Ga zitten, of wil je nog iets groeien?

De kinger wase wie sjlaat. De kinderen groeien als kool. Ze wase inne uvver d’r kop. Ze groeien enorm. Kal wie diech de moel jewase is. Spreek toch gewoon. Deë huet de vlue hóste en ziet ’t jraas wase. Hij denkt de wijsheid in pacht te hebben. Doa los iech miech jee jrauw hoar um wase. Daar krijg ik geen grijze haren van. De kinger zint heur an ’t hats jewase. Zij houdt zielsveel van haar kinderen. Wase weer. Groeizaam weer. E mild zönsje noa inne werme reën, dat is wase weer. Een mild zonnetje na een warme regenbui, dat is groeizaam weer.

was-jevellieg? bw [was’-jevellieg?] wat blieft u, wablief ? Doe móts sjun ‘was-jevellieg’ an de tant zage en nit ‘wa’! Je moet mooi ‘wat blieft u’ aan je tante zeggen en niet ‘wat’!

wasj-kauw v [wasj ‘kauw] (wasj-käu, wasj-käusje)  bad- en kleedlokaal op de mijn.

wasser o [was’ser] (wessersje) water. Drink wasser, da kries te kloar oge. Drink water, dan krijg je heldere ogen. Die jelieche ziech wie tswai drupe wasser. Zij lijken op elkaar als twee druppels water. Dat is wasser in inne puts jesjód. Dat is water naar de zee dragen. Deë is mit alle wasser jewèsje. Hij is door de wol geverfd. Heë kan de zon nit in ’t wasser zieë sjienge. Hij kan de zon niet in het water zien schijnen (hij is jaloers). Jods wasser uvver Jods leem lofe losse. Gods water over Gods akker laten lopen. Dat woar wasser óp zieng mölle. Dat was koren op zijn molen. ’t Wasser óp de mölle kiere. Gebruik maken van een voordeel. ’t Wasser van de mölle kiere.Geen gebruik maken van een voordeel. Hem lofet ’t wasser in d’r mónk. Het water liep hem in de mond. ’t Is jee wessersje zoeë kloar of ’t muurt ziech al ins. Elk huisje heeft zijn kruisje. Heë hat muite ziech uvver wasser tse hauwe. Hij heeft moeite om het hoofd boven water te houden. Dat is ing druup wasser óp inne hese sjtee. Dat is een druppel op een gloeiende plaat. ’t Wasser han. Waterzucht hebben. Kóm nit óp ’t ieësjte wasser. Kom niet voor het ontbijt.

wasserjómfer v[was’serjómfer] (wasserjómfere, wasserjómfersje) waterjuffer.

wasserkop m [was’serkop] (wasserköp, wasserköpje) waterhoofd. Dat kink hat inne wasserkop, ’t sjteet hem evvel jód. Sarcastische opmerking over lelijk persoon.

wasserpatroeën v [was’serpatroeën] (wasserpatroeëne, wasserpatruensje)  waterpatroon.

wassersjaos m [was’sersjaos] (wassersjäös, wassersjäös-je) waterscheut, waterloot.

wassersjep v [was’sersjep] (wassersjep, wassersjepsje) scheplepel.

wassersjui bn/bw [was’sersjui] waterschuw. Doe bis evver óch wassersjui. Je wast je niet graag.

wasserwek m [was’serwek] (wasserwegke, wasserweks-je) waterbrood.

wasserwoagv [was’serwoag] (wasserwöag, wasserwöags-je) waterpas.

wasserzak m [was’serzak] (wasserzek, wasserzeks-je) waterzak. Deë keël is kop en wasserzak an ee sjtuk. Die vent heeft een plomp figuur.

wat v (watte, wetsje) wat. Don diech e wetsje in ’t oer. Doe een watje in je oor.

wat 1 vr vnw wat. Wat zouw dat! Wat geeft het? Wat hat dat da? Wat mankeert haar toch? Iech wees nit wat-s doe wils. Ik weet niet wat jij wilt. Jeet d’r Sjeng mit? Gaat Sjeng mee? Au wat! Kom nou! Wat vuur inne/ing/e. Wat voor een. Wat vuur eppel häut uur jeer? Welke appels had u graag gehad? 2 betr vnw wat. Alles wat deë zeët, is jeloage. Alles wat hij zegt, is gelogen.

watsj m (watsje, wetsj-je) oorvijg. Watsje kans doe krieje. Je kunt oorvijgen krijgen!

watsje ww [wat’sje] watsjet, jewatsjd slaan, oorvijgen. Watsje kans doe krieje! Je solliciteert naar een paar oorvijgen!

watte bw wat [wat’te] wat? (Als iemand ‘watte’ zegt, dan zegt de ander als ontwijkend antwoord: ‘kouwflatte’).

wäuelm [wäu’el] gewauwel.

wäuele ww [wäu’ele] wäuelet, jewäueld wauwelen.

Wauwelm[Wau’wel] D’r Wauwel.Naam van de dialectvereniging in Kerkrade-West.

wauwele ww[wau’wele] wauwelet, jewauweldwauwelen.

wazjeleww [wa’zjele] wazjelet, jewazjeldonduidelijk spreken. ’t Kling diets-je wazjelet jet wat alling zieng mam versjtong. Het ukkie brabbelde iets dat alleen zijn moeder verstond. Ook: wadzjele.

web o (webbe, websje)spinnenweb.

wèch v (wèche, wèchs-je) week. Ing wèch is um, ier me ziech umzieë hat. Een week is om voor je er erg in hebt. De Jouw Wèch. De Goede Week. Al wèchens is ’t maat. Elke week is er markt.

wècheloeën m [wè’cheloeën] (wècheluen, wècheluensje) weekloon. Heë mós ’t ziech óp dat wècheluensje doeë. Hij moet proberen met dat weekloontje uit te komen.

wechter m[wech’ter] (wechter, wechtersje) wachter, bewaker.

wed v(wedde, wedsje) weddenschap. Iech jon jidder wed mit diech aa, dat ’t nit woar is. Ik ga elke weddenschap met jou aan, dat het niet waar is. Mit inne um de wed lofe. Met iemand om een weddenschap lopen.

wedde ww [wed’de] weddet, jewed wedden.

weddensjaf v [wed’densjaf] (weddensjafte, weddensjefje) weddenschap.

weë 1vr vnw wie. Weë is doa? Wie is daar? 2 betr vnw wie. Weë nit hure wilt, mós veule. Wie niet horen wil, moet voelen.

weech v week, het weken. Sjwatse proeme in de weech zetse. Zwarte pruimen in de week zetten. De wèsj in de weech zetse. De was in de week zetten. ’t Sjteet jet vuur diech in de weech. Er zwaait wat voor je.

weechbn/bw (weecher, weechste) week, zacht. Zoeë weech wie bótter in de zon. Zo zacht als boter in de zon. Deë sjtaof veult ziech weech aa. Die stof voelt zacht aan. Hod poal en weëd nit weech. Hou stand en geef niet toe.

weëd st v (weëdsje) waarde. Wat jód is, behilt zieng weëd. Wat goed is, behoudt zijn waarde. Heë kent de weëd van ’t jeld nit. Hij kent de waarde van het geld niet.

weëd sl bw waard. Ju, zich diech ins jet weëd. Vooruit, laat eens zien wat je waard bent. Jinne sjaospolver weëd zieë. Geen poederschot waard zijn. Jinne bókseknoof weëd zieë. Geen knip voor de neus waard zijn. Dat is d’r kal nit weëd. Dat is niet de moeite waard om over te praten. Doe bis nog nit weëd dat de zon diech besjiengt/dat de höng diech bekieke. Je bent geen knip voor de neus waard. Dat is zoeë vöal weëd, wie inne jek d’rvuur jieëft. Dat is zoveel waard als een gek er voor geeft. Inne jouwe vrunk is mieë weëd wie jeld in tèsj. Een goede vriend is onbetaalbaar.

weëdeww woeët, woeëde worden. Wat nit is, dat kan nog weëde. Wat niet is, dat kan nog komen. Jister woar ’t miech erg sjpieë woeëde. Gisteren was het voor mijn doen erg laat geworden. Wuet de mam mar flot besser. Hopelijk wordt moeder snel weer beter. Aod weëde is sjun, mar aod zieë nit. Oud worden is leuk, maar oud zijn niet.

weëfsjtool m [weëf’sjtool] (weëfsjteul, weefsjteulsje) weefstoel.

weëgblad o [weëg’blad] (weëgblaar, weëgbledje) weegbree. Weëgblaartieë hulpt wens te an d’r dunne bis. Weegbree-thee helpt tegen diarree.

weëje bw [weë’je] wegens. In de samenstellingen: Mienentweëje, desweëje, wesweëje, weëje-woarum, e.a. Mijnentwegen, daarom, waarvandaan, vanwege wat. Va(n)weëje! Je kunt me de pot op!

weëleww [weë’le] weëlet, jeweëld kiezen. Doe kans weële, zuk ’t mar oes. Je kunt kiezen, zoek maar uit.

weëneww [weë’ne] ziech, weënet ziech, ziech jeweënd wennen.

weer sl v (ver)weer. In de uitdrukking: Ziech tse weer zetse. Zich te weer stellen.

weerst o (weersje) weer. In ezoeë weer jaagt me nog jinne hónk eroes. In zo’n weer jaag je nog geen hond naar buiten. Weer of jee weer, ’t weëd jejange. Weer of geen weer, we gaan. ’t Is e weer elsof de welt verjong. Het is een weer alsof de wereld vergaat. Inne vuur ’t weer sjpille.Iemand voor zijn. Heë sjpilt sjun weer óp. Hij doet alsof er niets aan de hand is. Alle weer is Herjods wil, jank d’rdurch en sjwieg mar sjtil. Aan het weer kun je niets veranderen. ’t Weer is wie de lu en die doge óch nit ummer. Het weer is als de mensen, wisselvallig!

weer st vz tegen. Zets dat weer de moer. Zet dat tegen de muur. In samenstellingen als: Hingeweer, oaveweer, óngeweer. Achterom, bovenop, onderop.

weerbringe ww [weer’bringe] braat weer, weerbraad terugbrengen.

weereevz [weeree’] tegen elkaar. Ze lofete mit de köp weeree. Ze liepen met de hoofden tegen elkaar.

weerhaan m[weer’haan] (weerhane, weerheënsje) weerhaan.

weerhaode ww [weer’haode] weerhool, weerhaode tegenhouden. Dat èse hilt weer. Dat voedsel is een goede basis.

weerhaode ww[weerhao’de] weerhool, weerhaode weerhouden.

weerheksv [weer’heks] (weerhekse, weerheks-je) feeks.

weerhoak m [weer’hoak] (weerhöak, weerhöaks-je) weerhaak.

weerhoale ww [weer’hoale] hoalet weer, weerjehold terughalen. Komt ’t uuch mar ins weerhoale ! Komen jullie het maar eens terughalen. Heë hat ’t an d’r doeëd weerjehold. Hij heeft het maar net gehaald.

weerhuus-je o [weer’huus-je] (weerhuus-jer) weerhuisje.

weerjaa o [weer’jaa] pendant (weerga). ’t Weerjaa van deë keëtselueter. De weerga van de kaarsenstandaard.

weerjeëve ww [weer’jeëve] joof weer, weerjejeëve/weerjejoaveteruggeven, aangeven.

weerkenne ww [weer’kenne] kank weer, weer jekankd herkennen. Iech kank hem nit weer, zoeë woar heë verenderd. Ik kende hem niet terug, zo was hij veranderd.

weerkómme ww [weer’kómme] koam weer, weerkómme terugkomen. Bin iech uuch jet sjuldieg? Nee, dat is vuur ’t weerkómme. Ben ik u wat schuldig? Nee, dat is wel goed zo.

weerkrieje ww [weer’krieje] weerkroog/kreeg weer, weerkrèje terugkrijgen, herkrijgen.

weermensje o [weer’mensje] (weermensjer) naam voor de sparappel, waarvan de schubben zich bij droog weer openen.

weerpieng v[weer’pieng] (weerpiengs-je) weerpijn.

weersjienm [weer’sjien] (weersjienke) weerschijn.

weersjlaag m [weer’sjlaag] (weersjleëg, weersjleëgs-je) terugslag.

weersjprèche ww [weersjpre’che] weersjprooch, weersjpraoche tegenspreken.

weersjtank m [weer’sjtank] (weersjteng, weersjtengsje) tegenstand.

weervaanv [weer’vaan] (weervane, weerveënsje) windvaan.

weerwaasm [weer’waas] (weerweës, weerweës-je) weerborstel.

weerwilm [weer’wil] tegenzin.

weerwoad o [weer’woad] (weerwöad, weerwöadsje) weerwoord. Iech wil jing weerwöad mieë hure. Ik wil geen tegenspraak meer horen.

weerwoof m [weer’woof] (weerweuf, weerweufje) weerwolf. De auw lu vertsellete ummer va hekse, vuurmander en weerweuf.De ouders vertelden altijd over heksen, vuurmannen en weerwolven.

weerzieë ww [weer’zieë] zoog weer, weerjezieë weerzien.

wees st m (weze, wees-je) wees.

wees sl m tarwe. Wees kans te in d’r pratsj zieëne. Tarwe kun je in de modder nog zaaien. D’r wek weëd va wees jebakke. Het brood wordt van tarwe gebakken.

wees sl m weet, het weten. Doa hauw iech jinne wees va. Dat wist ik niet.

weeshoes o [wees’hoes] (weeshoezer, weeshuus-je) weeshuis.

weeskink o [wees’kink] (weeskinger, weeskinke) weeskind. Doe bis jee weeskink. Jij krijgt ook je deel.

weestemeël o [wees’temeël] tarwebloem.

weëve ww [weë’ve] weëvet, jeweëfd weven.

weëver m [weë’ver] (weëvere, weëversje) wever.

weëze o [weë’ze] wezen, aard. Deë man hat e rui-ieg weëze. Die man is rustig van aard.

wèg m (weëg st, weëgs-je) weg. Deë wèg leuft ziech doeëd. Die weg is doodlopend. Iech ving d’r wèg alling. Ik vind de weg alleen. Nit alle weëg zint kircheweëg. Iedereen raakt wel eens van het goede pad af. Inne óp d’r jouwe wèg bringe. Iemand op het goede pad brengen. Dat hat diech inne wèg jesjpaard. Dat heeft je een weg gespaard. Alles jeet ziene wèg. Het gaat zo zijn gangetje. Inne jere wèg is jinne vere wèg. Als je ergens graag naar toe gaat, telt de afstand niet. Inne nuus in d’r wèg legke. Iemand niets in de weg leggen. Deë zal ziene wèg in ’t leëve vinge. Hij zal zijn weg in het leven wel vinden. Inne volle en inne häuwaan mós me oes d’r wèg jon. Een dronkaard en een hooiwagen moet je uit de weg gaan. Inne in d’r weëg sjtoa. Iemand in de weg staan.

wegkebrij m [weg’kebrij] wittebroodspap. ’t Rent nit al daag wegkebrij. Het is niet alle dagen kermis.

wegkeman m [weg’keman] (wegkemander, wegkemensje) gebak van wittebrood in de vorm van een mannetje. Mit nui-joar kroge vier inne wegkeman. Met nieuwjaar kregen wij een ‘wegkeman’.

wei v(weiets, weisje) weide. De kui de wei óp drieve. De koeien naar de wei drijven. Inne de wei óp jage. Iemand wegjagen. Heë is piet-de-wei-óp. Hij is er tussenuit geknepen.

wei st v wei, hui. Wei mit kleie woar jód voor vuur de kute. Wei met zemelen was goed voor de biggen.

weie ww [wei’e] weiet, jeweid weiden. De jeet weie. De geit naar een ander gedeelte van de wei verplaatsen.

weiefeso [wei’efes] (weiefester, weiefes-je) weidefeest.

weier m [wei’er] (weiere, weiersje) vijver. De weiere va Rolduc. De vijvers van Rolduc.

weiernaas bn/bw [weiernaas’] drijfnat. ’t Kinke is weiernaas. Het kindje is drijfnat.

wejere ww [we’jere] wejeret, jewejerd weigeren. Ook: wiejere.

wek m (wegke, weks-je) wittebrood. Ès wek en broeëd ópee, da kries te dikke bee. Roggebrood en wittebrood is gezonde kost.

wekke ww [wek’ke] wekket, jewekd 1 wakker maken. Losse vier ós beëne vuur d’r hillieje Tsint Fiet | dat heë ós wekt tse reëter tsiet | nit tse vrug en nit tse sjpieë | mörjevrug um…. oer.2 foppen. Dem hauwe vier ins sjun jewekd! We hadden hem eens mooi gefopt.

wekker m [wek’ker] (wekkere, wekkersje) wekker. Ze lofet aaf wie inne wekker. Ze ratelde al maar door. Wat vluugt de tsiet, zaat d’r man, en zieng vrauw wórp hem mit d’r wekker noa d’r kop. Wat vliegt de tijd, zei de man en zijn vrouw gooide hem de wekker naar zijn hoofd. Deë jeet miech óp d’r wekker.Die irriteert mij.

wekkoeësjv [wek’koeësj] (wekkoeësjte, wekkuesj-je) wittebroodskorst.

weksbótramv[weksbótram] (weksbótramme, weksbótremsje) boterham van wittebrood.

wel v (welle, welsje) 1pletrol, wals. 2waterbron. 3golf. Het hat de wasserwelle jemaad krèje. Zij heeft een watergolf in het haar.

welblèch o [wel’blèch] gegolfd plaatijzer.

welle ww [wel’le] wellet, jeweld 1plat rollen, pletten. ’t Jeplógd lank welle. Het omgeploegde land platrollen. 2aan de kook brengen. De milch welle. De melk aan de kook brengen. 3krullen. Mit de kroltsang de hoare welle. Met de krultang de haren krullen. Dat meëdsje hat sjun welle hoar. Dat meisje heeft mooi krullend haar.

Welsj m Waal. Inne Welsj oes ’t Lukerland. Een Waal uit het land van Luik.

Welsj bn/bw Waals.

welsje ww[wel’sje] welsjet, jewelsjd koeterwaals spreken.

weltv (welte, weltsje) wereld. ’t Is e weer of de welt verjöng. Het is een weer alsof de wereld vergaat. Va hure zage kómme de luejens in de welt. Van horen zeggen komen de leugens in de wereld. Die leëve in de verkieëde welt. Die zijn wereldvreemd. Ze vole druvver hin wie d’r ermód uvver de welt. Ze vielen er gretig op aan. Besser in de wie welt, wie in d’r enge boech. Verontschuldiging als iemand een wind laat. Iech bin i Haander óp de welt kómme. Ik ben in Haanrade geboren. Nit vuur de welt häu iech dat jedoa. Voor geen geld van de wereld zou ik dat hebben gedaan. ’t Is sjleët verdeeld in de welt: d’r inne hat d’r buul en d’r angere ’t jeld. Het is slecht verdeeld in de wereld: de een heeft niets, de ander heeft alles. Heë woeënt woa de welt mit breer is tsouwjeneëld. Hij woont erg afgelegen. Heë zitst a jin zie van de welt. Hij woont aan de andere kant van de wereld. Dat is de welt nit! Zo veel is dat nou ook niet! Deë is in de welt jesjurgd. Het is een onnozele hals. Heë woar van de welt aaf. Hij was bewusteloos. Went d’r boer nit mieë klaagt en d’r pastoer nit mieë vroagt, verjeet de welt. Sommige mensen veranderen nooit. Deë is va alle welt verlosse. Die heeft niemand meer.

weltse ww [wel’tse] ziech, weltset ziech, ziech jeweltsd zich van de ene kant op de andere gooien. ’t Kinke hat fieëber, ’t weltst ziech in ’t bedsje. Het kindje heeft koorts, het ligt onrustig in het bedje te draaien.

wemvr vnw wie, in samenstellingen als: van wem, mit wem etc.

wendeww [wen’de] ziech, wendet ziech, ziech jewend zich wenden, zich keren. Doe móts diech an d’r burjemeester wende. Je moet je tot de burgemeester richten. ’t Bledsje hat ziech jewend.Het tij is gekeerd.

wendeler m [wen’deler] (wendeler, wendelersje) woerd, mannelijke eend.

wen(t) vw 1 als. Iech kom, went ’t nit rent. Ik kom, als het niet regent. 2 wanneer.

wereww [we’re] ziech, weret ziech, ziech jeweerd zich verdedigen.

werk o (werks-je) werk. Mit kraag en biend noa ’t werk jon. Een baantje hebben waarbij men zijn handen niet vuil hoeft te maken. An ’t werk jon. Aan het werk gaan. E jód werk doeë. Een goed werk doen. ’t Werk jeet miech jód van d’r hank. Het werk gaat mij goed af. Vöal heng maache lieët werk.Vele handen maken licht werk. Heë zukt werk en beënt d’r Herjod dat heë jee vingt. Die is liever lui dan moe. Mennieje bergman jong van ’t werk noa de zerk. Menige mijnwerker moest na zijn pensionering het loodje leggen. In die oer is e jód werk. In die klok zit een goed uurwerk.

werkeldaag m [wer’keldaag] (werkeldaag, werkeldeëgs-je) werkdag.

werkeldaagsantsóg m [werkeldaagsan’tsóg] (werkeldaagsantsög, werkeldaagsantsögs-je) daags pak, doordeweekse pak.

werktsuug o [werk’tsuug] (werktsuugs-je) gereedschap. Jód werktsuug is ’t haof werk. Goed gereedschap is het halve werk.

wermst bw (al)weer. Bis doe werm doa? Ben je er weer?

werm sl bn/bw (wermer, wermste) warm. ’t Is hu zoeë werm, dat de kroats jape. Vandaag is het zo warm dat de kraaien gapen. Inne vuur jet werm maache. Iemand voor iets enthousiast maken. Iech kom jet sjpieëder, hod miech ing plaatsj werm. Ik kom iets later, houd een plaats voor me vrij. Iech han hu nog nuus werms uvver de lippe jehad. Ik heb vandaag nog niets warms gegeten of gedronken. Ziech inne werm haode.Zich iemand te vriend houden.

wermdest v [werm’de] warmte. Deë oavent jieëft vöal wermde. Die kachel geeft veel warmte af.

werme st ww [wer’me] ziech, wermet ziech, ziech jewermd warmen. Komt erin en wermt uuch jet. Kom binnen, dan krijgen jullie het wat warmer.

wermkroech v [werm’kroech] (wermkruuch, wermkruuchs-je) bedkruik.

werpe ww [wer’pe] wórp/werpet, jewórpe gooien, smijten. D’r kroam doa werpe. Ergens de brui aan geven. Jónge werpe. Jongen (bij dieren). Jet wied van ziech werpe. Iets ver van zich afgooien.

werpeww [wer’pe] ziech, wórp ziech, ziech jewórpe 1 Ziech in de front werpe. a) zijn beste beentje voorzetten; b) zich piekfijn kleden. Ziech inne an d’r hals werpe. Iemand proberen te strikken. 2 kromtrekken. ’t Bred hat ziech jewórpe. De plank is kromgetrokken.

wesbnwest Kirchroa-Wes.Kerkrade-West.

wesv (weste, wes-je) vest.

wèsj v (wèsj-je) 1 was. De wèsj izetse. De was inzetten. 2 ondergoed. Dink draa, dat-s doe diech ring wèsj aadees. Denk eraan dat je schoon ondergoed aandoet. 3  wasserij.

wèsjbred o [wèsj ‘bred] (wèsjbreer, wèsjbredsje) wasbord. De wèsj óp ’t wèsjbred roebele. De was op het wasbord schoonwrijven.

wèsje ww [wè’sje] woosj/wèsjet, jewèsje wassen. Doe móts diech óch hinger de oere wèsje. Je moet je ook achter de oren wassen. Jet óp de hank wèsje. Iets op de hand wassen. Deë is mit alle wasser jewèsje. Hij is door de wol geverfd. Inne d’r kop wèsje. Iemand zeggen waar het op staat.

wèsjkesselm [wèsj ‘kessel] (wèsjkessele, wèsjkesselsje) wasketel.

wèsjklammer v[wèsj ‘klammer] (wèsjklammere, wèsjklemmersje) wasknijper. Ook: wèsjpin.

wèsjkómp m [wèsj’kómp] (wésjkump, wèsjkumpsje) waskom.

wèsjkuche v [wèsj ‘kuche] (wèsjkuchens, wèsjkuchensje) waskeuken.

wèsjlap m [wèsj’lap] (wèsjlep, wèsjlepje) waslapje.

wèsjlieng v[wèsj’lieng] wèsjlienge, wèsjliengs-je) waslijn.

wèsjmangel v [wèsj’mangel] wèsjmangele, wèsjmengelsje) wasmand.

wèsjpin m[wèsj ‘pin] (wèsjpinne, wèsjpinsje) wasknijper. Ook: wèsjklammer.

wèsjtsieng v [wèsj’tsieng] wèsjtsienge, wèsjtsiengs-je) wastobbe. De erm widvrauw moeët de wèsjtsienge noajoa. De arme weduwe moest voor andere mensen de was doen.

wèsjvrauwv [wèsj’vrauw] (wèsjvrauwe, wèsjvräusje) wasvrouw.

wèsjwief o [wèsj’wief] (wèsjwiever, wèsjwiefje) waswijf.

wessel m [wes’sel] (wessele, wesselsje) wissel. D’r wessel umwerpe. De wissel omgooien.

wessele ww [wes’sele] wesselet, jewesseld wisselen.

wesseljoar o[wes’seljoar] (wesseljoare, wesseljöarsje) overgangsjaar.

wesselsjiech v [wes’selsjiech] (wesselsjiechte, wesselsjiechs-je)  ploegendienst.

wesselwaan m [wes’selwaan] (wesselweëns/wesselwaans, wesselweënsje)  lege wagen die voor een volle in de plaats komt.

wessere ww [wes’sere] wesseret, jewesserd in water leggen. De herregke/d’r sjtokvisj wessere. De haringen, de stokvis in water leggen.

weste owesten. ’t Weste. Het Westen.

westetèsjv [wes’tetèsj] (westetèsje, westetèsj-je) vestzak. Dem ken iech wie mie eje westetèsj-je. Hem ken ik als mijn eigen vestzakje. Mit ’t reëter oog in de linker westetèsj kieke.Scheel kijken.

wet v (wette, wetsje) wet. Iech los miech va diech nit de wette sjtelle. Ik laat me door jou de wet niet voorschrijven.

wettersjlaagm [wet’tersjlaag] (wettersjleëg, wettersjleëgs-je)  mijngasontploffing.

wettersjtiejer m [wet’tersjtiejer] (wettersjtiejere, wettersjtiejersje)  ventilatiecontroleur.

weule ww [weu’le] weulet, jeweuld woelen, wroeten.

widman m [wid’man] (widmander, widmensje) 1 weduwnaar. An auw hoezer en auw widmander is ummer jet tse friekele. Alles wat oud is, heeft zijn gebreken. 2 afhangend spinrag. An d’r plavong hong inne widman. Aan het plafond hing een spinrag. An auw hoezer en auw widmander is ummer jet tse friekele. Alles wat oud is, heeft zijn gebreken. Bis te mar alling? Joa, iech bin hu sjtrue widman. Ben je maar alleen? Ja, ik ben vandaag onbestorven weduwnaar.

widvrauw v [wid’vrauw] (widvrauwe, widvräusje) weduwe. Ing widvrauw oane kink, dat is e lekker dink. Een weduwe zonder kind…..

wie sl v (wieje, wies-je) wilg. Óp d’r knoets van de wie hauw de end heur nès jebouwd. Op de wilgenknots had de eend haar nest gebouwd. Hoots sjnieje | van alle wieje | klómpe maache | dat ze kraache | o, doe klinge poepzak(kinderrijm).

wie sl1 vr vnw hoe, wat. Wie jeet ’t diech? Hoe gaat het met je? Wie, doe jeleufs dat nit? Hoezo geloof je dat niet? Doa hant vier evvel jèse, en wie! Daar hebben we toch effe gegeten! En hoe! Wie auwer, wie jekker. Hoe ouder hoe gekker. Wie dom va dem! Hoe dom van hem! 2 bw dan, als, zoals. Heë is sjterker wie miech. Hij is sterker dan ik. Iech bin zoeë aod wie doe. Ik ben even oud als jij. Wie d’r heer, zoeë d’r kneët. Zoals de heer, zo is de knecht. 3vw toen. Vier hauwe allenäu floep wie d’r Tsinterkloas koam. We waren allemaal bang toen Sinterklaas kwam.

wiebelv [wie’bel] (wiebele, wiebelsje) draaikont. Ook: wiebelsjtats, wiebeltant.

wiebelieg bw/bn [wie’belieg] (wiebeliejer, wiebeliegste) onrustig, wankel.

wiebelsjtatsm [wie’belsjtats] (wiebelsjtets, wiebelsjtets-je) draaikont. Ook: wiebel, wiebeltant.

wiebeltantv [wie’beltant] (wiebeltantes, wiebeltentsje) draaikont. Ook: wiebel, wiebelsjtats.

wieche sl ww [wie’che] weech/wiechet, jewèche wijken.

wiechtieg bn/bw [wiech’tieg] (wiechtiejer, wiechtiegste) belangrijk.

wiechtieje m [wiech’tieje] belangrijk persoon. Dat is inne effe-wiechtieje. Zijn schijn van belangrijkheid is maar van korte duur.

wied st bn (wieër, wiedste) 1 ver. Dat is inne wieë wèg. Dat is een verre weg. Wied is riech. Wat van ver komt, geldt als beter (vooral van een bruid gezegd). Deë hat ’t wied braad. Hij heeft het ver geschopt. ’t Is wied kómme. Het is ver gekomen. ’t Is werm ezoeë wied! Het is alweer zo ver! Wied en breed woar jee miensj tse zieë. Wijd en zijd was niemand te zien. Heë koam a jinne ek, jinne sjlaag wieër. Hij kwam geen steek verder. Zets doe óch doeve noa d’r wieël. Zet je ook duiven in voor de verste vlucht? 2 ruim, wijd. Ing wie bóks. Een wijde broek. E wied kleed. Een wijde jurk. Wie bóksepiefe. Wijde broekspijpen. Deë rok is miech tse wied. Die jas is mij te ruim.

wiede v [wie’de] ook wieësl v wijdte, verte. De lengde en wiede van d’r rok zint jód. De lengte en de omvang van de jas zijn goed. Jans in de wiede zoog iech ’t kirchs-je ligke. Heel in de verte zag ik het kerkje liggen. Va wieë en zieë. Van heinde en verre.

wiedssl bw verre. Va wieds. Van verre.

wiedsjiechtieg bw [wied’sjiechtieg] (wiedsjiechtiejer, wiedsjiechtiegste) ver. In de uitdrukking: Ze woare nog wiedsjiechtieg famillieë vanee. Ze waren nog verre familie van elkaar.

wieë st mv [wie’ë] 1 weeën. ’t Doert nit lang mieë, zaat de hevvam, de wieë kómme wie langer wie flotter. Het duurt niet lang meer, zei de vroedvrouw, de weeën komen nu steeds sneller achter elkaar. 2 v pijn. Auw wieë! (uitroep van pijn, ook van verwondering).

wieë doeë ww [wie’ë doeë] dong wieë, wieë jedoa pijn doen. Jef ’t kinke jet finsjeltieë, da deet hem óch d’r boech nit wieë. Geef het kindje wat venkelthee, dan gaat de buikpijn over. Dat is noe jerejeld; dat deet ós d’r kop nit mieë wieë. Dat is nu geregeld; dat kost ons geen hoofdbrekens meer.

wieët m (wieëte, wieëtje) waard, kastelein. Me mós d’r wieët nuus sjenke.Drink het glas leeg. Inne jouwe wieët hat jing kling jleës-jere. Een goede kastelein schenkt de glazen vol.

wieët o (wieëter, wieëtje) wicht. ’t Is e erm wieët. Het is een arm wicht.

wieëtsjafv [wieët’sjaf] (wieëtsjafte, wieëtsjefje) café. Hu peëd, wieëtsjaf! Halt, hier is een café. A jidder ek ing wieëtsjaf. Op elke hoek een café.

wieëzelm [wieë’zel] (wieëzele, wieëzelsje) wezel. Zoeë vief wie inne wieëzel. Zo kwiek als een wezel.

wief sl o (wiever, wiefje) wijf. Inne ing trekke dat heë nit mieë wees of heë e mensje of e wiefje is. Iemand een oplawaai geven, dat hij niet meer weet of hij een mannetje of een vrouwtje is. Auw wiever en kling kinger verroane inne de kaat. Kletskousen en kleine kinderen klappen uit de school. Dat is e sjtucheliezer van e wief. Dat is een stokebrand.

wieje st ww [wie’je] wiejet, jewied wiegen. ’t Kinke i sjlof wieje. Het kindje in slaap wiegen.

wieje sl ww [wie’je] wiejet, jewied wijder maken. De nui sjong zunt tse knap, d’r sjoester mós ze jet wieje. De nieuwe schoenen zijn te eng, de schoenmaker moet ze wat wijder maken.

wiejehoots o [wie’jehoots] wilgenhout. Klómpe weëde va wiejehoots jemaad. Klompen worden van wilgehout gemaakt.

wiejere ww [wie’jere] wiejeret, jewiejerd weigeren. Ook: wejere.

wieks, wiks m 1 schoensmeer. 2 sperma.

wieksbroor m [wieks’broor] (wieksbreur, wieksbreursje) iemand die je belazert.

wieksbusjtel m [wieks’busjtel] (wieksbusjtele, wieksbusjtelsje) schoenborstel. Deë hat inne sjlaag mit d’r wieksbusjtel jehad. Die is niet goed snik.

wiekse ww [wiek’se] wiekset, jewieksd 1 schoenen poetsen. 2 afranselen. Deë hauw ze jehurieg jewieksd krèje. Die werd behoorlijk afgeranseld. 3 masturberen.

wieksnaas v [wieks’naas] (wieksnaze, wieksneës-je) wijsneus.

wiekssjtriejel m [wieks’sjtriejel] (wiekssjtriejele, wiekssjtriejelsje) schoenborstel.

wielv (wiele, wielsje) poos. Dat doert nog e wielsje. Dat duurt nog een poosje.

wiemele ww [wie’mele] wiemelet, jewiemeld wemelen. ’t Wiemelt hei van de oamezeke. Het wemelt hier van de mieren.

wiemere ww[wie’mere] wiemeret, jewiemerd jammeren, kermen.

wien sl m (wiene, wientje) wijn, wingerd. Langs d’r jieëvel wieëst wille wien. Langs de gevel groeit wilde wingerd (wijn).

wienieë st vr vnw [wienieë’] wanneer. Wienieë kunt ’t uuch jeleëje? Wanneer komt het jullie gelegen?

wientseppersje o [wien’tseppersje] tapuit.

wiep v(wiepe, wiepsje) 1 hefboom om karren op te krikken, b.v. om de assen te smeren. 2 wip.

wiepe ww [wie’pe] wiepet, jewiepd wippen.

wiepsjtatsm [wiep’sjtats] (wiepsjtets, wiepsjtets-je) onrustig kind.

wierooch m [wie’rooch] wierook. Deë ruucht noa wierooch. Dat is een heilig boontje.

wieroochsvaas o [wie’roochsvaas] (wieroochsvaser, wieroochsveës-je) wierookvat. ’t Wieroochsvaas sjloa. Met het wierooksvat zwaaien.

wiesst bn/bw (wieser, wieste) wit. Ach daag noa Oeëstere is ’t Wiese Zóndieg. Acht dagen na Pasen is het Witte Zondag. ’t Kloeëster van de Wiese Zustere. Het klooster van de Witte Zusters. Zoeë wies wie d’r plavong/wie kniet. Zo wit als het plafond/als krijt. Dat móts doe miech sjwats óp wies jeëve. Dat moet je me zwart op wit geven. De wiese wèsj hingt al óp d’r droad. De witte was hangt al op de draad. In ’t wies trouwe. In het wit trouwen.

wies sl v (wieze, wies-je) 1 wijze, manier. Dat is jing aad of wies. Dat is geen manier van doen. Veel gebruikt in verbindingen als: baisjpielswies bij wijze van voorbeeld. Karewies bij karrevrachten. Leffelewieslepel voor lepel. 2 wijs, melodie. Heë kan jód wies haode. Hij kan goed de melodie vast houden.

wies sl bn/bw (wiezer, wieste) wijs, verstandig.

wiesbroeëd o [wies’broeëd] (wiesbroeëder, wiesbruedsje) wittebrood.

Wies- en Sjwetsdaag mv dagen voor Sacramentsdag. Lang jeleie jong óp Tsakramentsdaag de brónk oes; de daag d’rvuur woeëte de hoezer jewiesd en óngenum jesjwetsd.Lang geleden trok op Sacramentsdag de processie uit, de dagen ervoor werden de huizen gewit en onderaan met zwartsel zwart geverfd.

wiese ww [wie’se] wieset, jewiesd witten. Iech han d’r plavong wiese losse. Ik heb het plafond laten witten.

wieskwaas st m [wies’kwaas] (wieskwès, wieskwès-je) witkwast; wijwaterkwast (spottend).

wiesmaache ww [wies’maache] maachet wies, wiesjemaad wijsmaken. Maach dat inne jek wies! Maak dat een gek wijs!

wiespele ww [wies ‘pele] wiespelet, jewiespeld fluisteren.

wiesvinger m [wies’vinger] (wiesvingere, wiesvingersje) wijsvinger.

wiesvrauwstv [wies’vrauw] (wiesvrauwe, wiesvräusje) vroedvrouw.

wietsv (wietse, wiets-je) grap, mop. Maach jing wietse doa-uvver Maak daar geen grappen over.

wietsemecher m [wiet’semecher] (wietsemecher, wietsemechersje) grappenmaker.

wietsieg bn/bw [wiet’sieg] (wietsiejer, wietsiegste) grappig.

wietere ww [wie’tere] wieteret, jewieterd merken, lont ruiken.

wieverkal m [wie’verkal] vrouwenpraat, roddel.

wieverklaaf m [wie’verklaaf] vrouwenroddel.

wievöal vr vnw [wievöal’] hoeveel. D’r wievöalste hant vier hu? Welke datum is het vandaag?

wiewasser o [wie’wasser] wijwater.

wiewasserbak m [wie’wasserbak] (wiewasserbek, wiewasserbeks-je) wijwaterbak. Ook: wiewassersjtee.

wiewasserkwaas m [wie’wasserkwaas] (wiewasserkweës, wiewasserkweës-je) wijwaterkwast.

wiewasserpötsje o [wie’wasserpötsje] wijwaterbakje.

wiewassersjtee m [wie’wassersjtee] (wiewassersjting, wiewassersjtinke) wijwaterbak. Ook: wiewasserbak.

wieze sl ww [wie’ze] wees/wiezet, jewieëze wijzen. Heë hauw miech d’r wèg jewieëze. Hij had mij de weg gewezen.

wiezer m [wie’zer] (wiezer, wiezersje) wijzer.

wiezerplaatv [wie’zerplaat] (wiezerplate, wiezerpleëtsje) wijzerplaat.

wiezoeëvr vnw [wiezoeë’] hoezo, in welk opzicht, waarom.

wigst v (wigge, wigs-je) wieg. Dat is dem óch nit an de wig jezónge. Dat hem dat nog zou overkomen, had-ie nooit gedacht. A dem merkt me woa zieng wig jesjtange hat. Aan hem merkt men uit welk milieu hij komt.

wik st v (wikke, wiks-je) lampenpit. De wik van de sjteenoaliegslamp. De lampenpit van de steenolielamp.

wikke ww[wik’ke] wikket, jewikd wikken.

wikkel m [wik’kel] (wikkele, wikkelsje) 1 windsel, luier. Dem hant ze tse vrug oes d’r wikkel jedoa. Hij is niet goed wijs. Inne mit d’r wikkel krieje. Iemand te pakken krijgen. 2 haarknot.

wikkeldiets-je o [wik’keldiets-je] ook wikkelkink o bakerkind, baby.

wikkele ww [wik’kele] wikkelet, jewikkeld wikkelen. Inne knäuel wol wikkele. Een knot wol wikkelen. Jet in papier wikkele. Iets in papier wikkelen. De hoare wikkele. De haren inwikkelen. Da bis doe evver sjeef jewikkeld! Dan zit je er lelijk naast!

wil st m (wille, wilsje) wil. De kinger hönne wil sjteet hinger de duur. Kinderen hebben niets te willen. Dat jeet mit d’r betste wil nit. Dat gaat echt niet. Heë wilt ziene eje wil durchzetse. Hij wil zijn eigen willetje doorzetten. Die erm sjwaad hat heure wil nit bij deë man. Die arme vrouw heeft thuis niets te vertellen. Mit miene wil jesjuucht dat nit. Als ik wat te zeggen heb, gebeurt dat niet. Um Jods wil!In Gods naam! Um himmels wil!In hemelsnaam!

wildsl bn/bw (willer, wilste) Inne wille sjtier. Een wilde stier. Ing wil doef. Een wilde duif. E wild meëdsje. Een wild meisje. Wil kieësje. Wilde kersen Wil roeëze. Wilde rozen. Wil dere. Wilde dieren. ’t Jeet bij dön wild tsouw. Het gaat bij hun nogal heftig toe. Dat woar jet wie ing wil vesper. Dat was een wilde boel. D’r kop in ’t wild werpe. Niet naar goede raad luisteren. Wild vleesj. Wild vlees. In d’r kelder hant vier wil verke. In de kelder hebben we pissebedden.

wildereww [wil’dere] wilderet, jewilderd stropen.

wildvreëm bn/bw [wildvreëm] wildvreemd.

wildvuur o [wildvuur’] koudvuur, gangreen. Wildvuur verjeet went me dreimoal mit d’r trouwrink uvverkruuts druvver sjtriecht. Koudvuur gaat uit als je drie keer met de trouwring overkruis eroverheen strijkt.

wille ww [wil’le] wool, jewóld/jewild willen. Wie doe wils. Zoals je wilt. Heë weul wal, evver heë kan nit. Hij zou wel willen, maar hij kan het niet. Bis ing anger kier, of Jod wil. Tot een volgende keer als God wil. Jodsejedank, ’t wilt werm. Goddank, het gaat weer. Die wille van diech nuus mieë wisse. Zij willen van jou niets meer weten. Iech wil nuus jezaad han! Ik heb niks gezegd! Dat wilt jekankd zieë! Je moet de kunst verstaan!

wille m (wille, wilsje) woesteling, barbaar. Dat jieëft ’t bij de wille nog nit! Dat gebeurt nog niet bij de barbaren.

willieg bn/bw [wil’lieg] (williejer, williegste) gewillig, behulpzaam. Dat deet deë willieg en jeer. Dat doet hij gewillig en graag. Heë is willieg en jeduldieg. Hij is gewillig en geduldig.

wing st v (winge, wings-je) windas, lier. Mit de wing ’t wasser oes d’r depe puts ópwinge. Met de lier het water uit de diepe put opwinden.

winge ww [win’ge] winget, jewingd waaien. Iech los miech jet vrisje wink um de naas winge. Ik ga een frisse neus halen.

wingieg bw/bn [win’gieg] (wingiejer, wingiegste) winderig.

wink sl m (wing st, winke) wind. D’r wink sjteet oes ’t reënlaoch. De wind zit in de regenhoek. D’r wink hat ziech jedrieënd. De wind is gedraaid. D’r wink hat ziech jelaad. De wind is gaan liggen. Durch wink en weer lofe. Door weer en wind lopen. Dat sjtinkt ing sjtond teëje d’r wink i. Dat stinkt een uur tegen de wind in. Heë hingt de vaan noa d’r wink. Hij hangt de huik naar de wind. D’r wink va vure krieje. De wind van voren krijgen. Hei kal iech in d’r wink. Hier praat ik voor dovemansoren. Heë hauw wink d’rva krèje. Hij had er lucht van gekregen.

wink sl m (wing, winks-je) wenk. Dem broech iech mar inne wink tse jeëve. Hem hoef ik maar een wenk te geven.

winkai o [wink’ai] (winkaier) windei.

winkbuul m [wink’buul] (winkbule, winkbuulsje) 1 opschepper, windbuil; benaming voor een Heerlenaar. 2 roomsoes.

winke ww [win’ke] wónk/winket, jewónke wenken. Mit ing sjuurpoats winke. Een duidelijke wenk geven.

winkel m [win’kel] (winkele, winkelsje) hoek.

winkelhoak m [win’kelhoak] (winkelhöak, winkelhöaks-je) winkelhaak.

winkelieg bw/bn [win’kelieg] rechthoekig, haaks. E bred winkelieg zeëje. Een plank rechthoekig zagen.

winkeliezer o [win’keliezer] (winkeliezere, winkeliezersje) hoekijzer.

winkhónkm [wink’hónk] (winkhöng, winkhönke) windhond.

winkmecherm [wink’mecher] (winkmechere, winkmechersje) windmaker, een jongen die op grote pedalen voor de lucht van een kerkorgel zorgde.

winkmölle v[wink’mölle] (winkmöllens, winkmöllensje) windmolen.

winksjeef bn/bw [wink’sjeef] scheefhangend, kromgetrokken. Die duur is winksjeef. Die deur hangt scheef.

winksjlaag m [wink’sjlaag] afgevallen fruit. D’r winksjlaag kan me nit verware, dem kan me besser imaache.Het afgevallen fruit kun je niet bewaren, dat kun je beter inmaken.

winksjpel o [wink’sjpel] (winksjpelsje) ongedurig kind.

winkterm [wink’ter] (winktere, winktersje) winter. Inne nase winkter jieëft inne vette kirkef. In een koude, natte winter sterven meer mensen dan normaal. ’t Is de vroag of heë nog durch d’r winkter kunt. Het is de vraag of hij nog door de winter komt. Mit Tsint Andris kunt d’r winkter jans jewis. Met Sint Andreas, op 30 november, begint de winter. Heë hat d’r winkter an de vus/an de heng. Hij heeft wintervoeten, winterhanden. D’r winkter vreest ’t vrugjoar en d’r zommer en d’r herfs óp. In de winter worden de voorraden van de rest van het jaar verbruikt.

winkterdaagm [winkterdaag’] (winkterdaag) winterdag. In d’r winkterdaag. ’s Winters.

winkvoeëgel m [wink’voeëgel] (winkvuegel, winkvuegelsje) vlieger.

winne ww [win’ne] won/winnet, jewonne winnen. Deë nit riskeert, deë nit wint. Wie niet waagt, die niet wint.

winnieg bn/bw [win’nieg] (winniejer, winniegste) weinig. Wat-s doe beits is miech tse winnieg. Wat jij biedt vind ik te weinig. Iech jef hónged euro, nit mieë en nit winniejer. Ik geef honderd euro, niet meer en niet minder. Iech han winnieg tsiet. Ik heb weinig tijd. Tse winnieg um tse leëve en tse vöal um tse sjterve. Een te kleine aalmoes. Dat is ’t winniegste wat me doeë kan. Dat is het minste wat je kunt doen.

winniegstens bw [win’niegstens] tenminste.

wip v (wippe, wipsje) wip.

wirkeww[wir’ke] wirket, jewirkd werken. Heë wirkt wie e peëd. Hij werkt als een paard. Va wirke junt de peëd kapot. Van werken gaan de paarden dood. Boese de tsiet wirke. Over-werken. Nem die milletsien, die wirkt. Neem dat drankje, het helpt. Heë wirkt ziech drin en droes. Hij werkt zonder overleg.

wirkeëzel m [wirk’eëzel] (wirkeëzele, wirkeëzelsje) werkezel.

wirkeso [wir’kes] (wirkes-je) werkplaats.

wirketiegbw/bn [wir’ketieg] (wirketiejer, wirketiegst) werkzaam. ’t Is inne fliesieje, wirketieje miensj.Het is een vlijtige en werkzame persoon.

wirklieg bn/bw [wir’klieg] (wirkliejer, wirkliegste) werkelijk.

wirksjótsel m [wirk’sjótsel] (wirksjutsel, wirksjutselsje) werkschort. D’r sjoester hauw ummer inne bloa wirksjótsel um. De schoenmaker had altijd een blauwe schort om.

wirvel m [wir’vel] (wirvel, wirvelsje) wervel (van geraamte en raam). Dóch d’r wirvel óp de duur. Doe de wervel (draaihoutje) op de deur.

wirvel m [wir’vel] (wirvele, wirvelsje) roffel. Heë sjloog inne wirvel óp de trom. Hij gaf een roffel op de trommel.

wirveleww [wir’vele] wirvelet, jewirveld 1 wervelen. 2 roffelen.

wirvelwink m[wir’velwink] wervelwind.

wisse ww [wis’se] wós/wes, jewósd/jewesd weten. Wat iech nit wees, maat miech nit hees. Wat niet weet, wat niet deert. Dat wees iech va hure zage. Dat weet ik van horen zeggen. Heë wees woa haas hupt. Hij weet waar Abraham de mosterd haalt. Dat wees d’r koekoek! Dat mag Joost weten! Heë is nit nuisjierieg,went heë alles wees. Hij is erg nieuwsgierig. Heë wees wat de botter sjteet. Hij is goed op de hoogte. Wat die tempteerd hant, dat wees d’r leve himmel. Wat die hebben uitgehaald, dat mag God weten. Me wees woa me is, mar nit woa me kunt.Je weet wat je hebt, maar niet wat je krijgt. ’t Is besser, winnieg tse wisse en vöal tse jenisse, wie vöal tse wisse en alles tse misse. Het is beter weinig te weten en veel te genieten, dan veel te weten en alles te missen.

woa 1 vr vnw waar. Woa is heë? Waar is hij? Woa bis doe werm jeweë? Waar ben jij weer geweest? 2 betr vnw dat. ’t Joof tsiete, woa me vuur e wullemsje e vieëdel aier kroog. Vroeger kreeg je voor een kwartje 25 eieren. Ook in samenstellingen als: woabij, woadurch, woahin, woamit, enz. Waarbij, waardoor, waarheen, waarmee enz.

woad sl o (wöad st, wöadsje) woord. Me darf mit e hillieg woad nit d’r jek drieve. Je mag niet spotten. Inne tse woad sjtoa. Iemand te woord staan. Doa woar jee óneëve woad jevalle. Er was geen onvriendelijk woord gevallen. Heë numt miech de wöad oes d’r mónk. Hij neemt me de woorden uit de mond. Iech han ’t woad óp de tsong ligke. Ik heb het woord op de tong liggen. Iech sjlon diech mit dieng eje wöad. Ik pak je met je eigen woorden. Heë wees zie woad tse doeë. Hij weet zijn mondje te roeren. Verjès dieng wöad nitl Vergeet niet wat je gezegd hebt! Heë besjteet óp zieng wöad. Hij blijft bij zijn mening. Vuur jeld en jouw wöad kan me alles krieje. Als je veel geld hebt, kun je veel bereiken. Ee woad braat ’t angert en d’r sjtried woar doa. Van het een kwam het ander en de ruzie was een feit. Has te nog wöad! Hoe is het mogelijk! Mit dem han iech nog e wöadsje tse kalle. Met hem heb ik nog een appeltje te schillen. Die hauwe wöad mit deur jehad. Zij hebben ruzie met haar gehad. Doa is ’t letste woad óch nog nit jesjpraoche. Dat krijgt nog een staartje. Sjpaar dieng wöad. Spaar je de moeite. Inne de wöad in d’r mónk umdrieëne. Iemands woorden verdraaien.

woag st v (wöag, wöags-je) weegschaal.

woage ww [woa’ge] woaget, jewoagd wegen. Woag ’t mar jód: ’t is vuur inne kranke. Weeg maar niet zo precies; het is voor een zieke.

woape st o [woa’pe] (woapens, wöapensje) wapen.

wöapje st o [wöap’je] jasje. Heë hauw ’t zommerwöapje aa. Hij had het zomerjasje aan.

woar st bn/bw (woarder, woarste) waar. Zoeë woar wie iech hei sjton. Zo waar als ik hier sta. Zoeë woar wie Jod in d’r himmel. Zo waar als God in de hemel.

woarheet v [woar’heet] (woarhete, woarheetsje) waarheid. Inne de woarheet zage. Iemand zeggen waar het op staat.

woarumvr vnw [woarum’] waarom. Woarum dees doe dat? Waarom doe je dat? Inne d’r woarum zage(hier als m). Iemand de reden waarom zeggen.

woaruvver vr vnw [woaruv’ver] waarover.

woarzage ww [woar’zage] zaat woar, woarjezaad waarzeggen, voorspellen.

woarzeëjesjev [woar’zeëjesje] (woarzeëjesj, woarzeëjesj-je) waarzegster.

woavandan vr vnw [woavandan’] waarvandaan. Woavandan kunt d’r wink? Waarvandaan komt de wind? Woavandan kómme de tsiejäuner? Vraag niet altijd waarom (afwijzend antwoord).

woavuur vr vnw [woavuur’] waarvoor, voor wat. Woavuur huls doe miech? Wat denk je van mij?

wóch st v volle kracht. Heë sjloog mit wóch óp d’r loekas. Hij sloeg met volle kracht op het hoofd van jut.

woed sl v woede. Ziech de woed an inne oeslosse. Zijn woede op iemand koelen. Heë kank ziech zelf nit va woed. Hij was buiten zichzelf van woede. Wie iech dat hoeët, doe kroog iech evver mit de woed tse doeë. Toen ik dat hoorde, werd ik woedend.

woeëne ww [woeë’ne] woeënet, jewónd wonen.

woeënoeng v[woeë’noeng] (woeënoenge, woeënuungs-je) woning.

woeëntsimmer o [woeën’tsimmer] (woeëntsimmere, woeëntsimmersje) woonkamer.

woeënvieëdel o [woeën’vieëdel] (woeënvieëdele, woeënvieëdelsje) woonwijk.

woeënwaan m [woeën’waan] (woeënwaans, woeënweënsje) woonwagen.

woeësj v(woeësjte/wuesj, wuesj-je) worst. Mit ing woeësj noa ing zie sjpek werpe. Een spierinkje uitwerpen om een kabeljauw te vangen. Noe jeet ’t um de woeësj. Nu gaat het erom, nu komt het erop aan. Deë zukt de woeësj in d’r hongs-sjtal. Hij zoekt op de verkeerde plaats.

woeësjte ww [woeësj’te] woeësjtet, jewoeësjt worst maken.

woeësjtepin m [woeësj’tepin] (woeësjtepinne, woeësjtepinsje) worstenpin.

woeptiegm [woep’tieg] wippertje. Nog inne woeptieg tsem aafjeweëne. Nog een wippertje om het af te leren.

woeptiegbw [woep’tieg] hopla.

wol st v wol. Inne knäuel wol. Een knot wol. Deë zitst jód in de wol. Hij zit er warmpjes bij. Die tswai hant ziech ummer in de wol. Die twee zitten elkaar voortdurend in de haren. Ziech inne mit de wol sjnappe. Iemand bij zijn lurven pakken.

wolber v [wol’ber] (wolbere, wölbersje) bosbes.

wolberetsiet v[wol’beretsiet] bosbessentijd.

wolberevlaam m [wol’berevlaam] (wolberevleëm, wolberevleëmsje) bosbessenvla.

wolber(e)mai m [wol’ber(e)mai] bosje bosbessentakjes. Heë hat inne tietsj mit d’r wolberemai. Hij heeft een klap van de molen beet.

wólfm (wulf, wulfje) wolf.

wólk v (wólke, wulks-je) wolk. E kink wie ing wólk. Een wolk van een kind. Heë sjweëft in de wólke. Hij staat niet met beide benen op de grond. Ze woar wie oes de wólke jevalle. Ze voelde zich als was zij uit de wolken gevallen.

wölle bn [wölle] wollen. Ing wölle umdrieën maache. Een onnodige omweg maken.

wölleboeëne mv[wöl’leboeëne] tuinbonen.

wölsje o [wöl’sje] (wölsjere) vlokje wol, pluisje.

wondst v (wonde, wöndsje) wonde. Ziech de vunnef wonde beëne. Bidden ter ere van de vijf wonden van Christus. Dat is ing ploaster vuur de wond. Dat is een pleister op de wond.

wónger o [wón’ger] (wóngere, wungersje) wonder. ’t Jieëft miech e wónger dat heë werm óp de bee is. Het verwondert me dat hij weer ter been is.

wóngere ww [wón’gere] ziech, wóngeret ziech, ziech jewóngerd zich verwonderen, zich verbazen. Dat zouw miech nit wóngere. Dat zou me niets verbazen.

wóngerlieg bw/bn [wón’gerlieg] (wóngerliejer, wóngerliegste) verwonderlijk.

wóngesj bw [wón’gesj] wonder. Heë meent wóngesj wat heë wuur. Hij heeft een hoge dunk van zichzelf.

wónksl bn (wonger, wongste) wond. ’t Kinke is wónk. Het kindje heeft uitslag/geïrriteerde huid. Ziech wónk ligke. Doorliggen.

wónsj m (wunsje, wunsj-je) wens.

wónsjtseddel m [wónsj’tseddel] wónsjtseddele, wónsjtseddelsje) verlanglijstje.

woofm (weuf, weufje) zak.

woof sl m (woof st/weuf st,weufje) ook wólf (wulf, wulfje) 1 wolf. Ziech bessere wie inne jonge woof. Van kwaad tot erger komen. ’t Ziet oes elsof ’t woof jöng reëne. De lucht ziet er uit, alsof we een noodweer krijgen. Wirke wie inne woof. Werken als een wolf. Went d’r woof in d’r sjtal jeweë is, deet me de duur tsouw. Als het kalf verdronken is, dempt men de put. 2 opgedroogd snot. Inne de woof oes de naas trekke. Iemand uithoren. 3 vleesmolen.

wooftseng mv [woof’tseng] vooruitstekende boventanden.

wór m war. De koad is/de hoare zint in d’r wór. Het touw, de haren zijn in de war. ’t Jaar is inne wór. Het garen is helemaal in de war.

wórm sl m (wurm st, wurmsje) 1 worm, wurm. In deë appel is inne wórm. Er zit een worm in die appel. ’t Kink ziet zoeë blas oes, ’t hat zicher wurm. Het kind ziet zo bleek uit, ze heeft zeker wormpjes. Dat is e erm wurmsje van e kink. Dat kind is een arm wormpje. 2 fijt, ziekte Heë hat d’r wórm an d’r vinger. Hij heeft het fijt.

wórmkroed o[wórm’kroed] boerenwormkruid.

wórmpolver m [wórm’polver] (wórmpolvere, wórmpölversje) wormpoeder.

wórmsjtich m [wórm’sjtich] (wórmsjtich, wórmsjtichs-je) wormsteek.

wórmsjtichieg bn/bw [wórm’sjtichieg] wormstekig.

wórp m (wurp, wurpsje) worp. Inne jouwe wórp doeë. Een goede worp doen. Inne wórp knieng. Een worp konijnen.

wótselv [wót’sel] (wótsele, wutselsje) wortel. Ónkroed mit wótsel en al oesriese. Onkruid met wortel en al uittrekken. De wótsel van de hank. De handwortelbeentjes. De wótsel van d’r vingernaal. De wortel van de vingernagel. ’t Hoar is an de wótsel krank. Het haar is dood tot aan de wortel. An tieëk doa kans te wótsel sjloa (uit een carnavalsliedje). Aan de bar zou je altijd wel willen blijven.

wótselbusjtelm [wót’selbusjtel] (wótselbusjtele, wótselbusjtelsje) harde borstel. Mit d’r wótselbusjtel en sjwatse zeef d’r dölper sjroebe. Met de harde borstel en groene zeep de drempel schrobben.

wótsele ww [wót’sele] wótselet, jewótseld wortel schieten. Inne wiejetak wótselt flot. Een wilgentak schiet snel wortel.

woveww [wo’ve] wovet, jewoofd schrapen.

wratsjm (wratsje, wretsj-je) handvol. Ook haffel en hamfel.

wule sl ww wulet, jewuuld 1 woelen, wroeten. 2 hard werken, zwoegen.

wuler m [wu’ler] (wulere, wulersje) zwoeger, harde werker.

wullemsje o [wul’lemsje] kwartje.

wunsjeww [wun’sje] wunsjet, jewunsjd wensen.

wurjest ww [wur’je] wurjet, jewurgd wurgen.

wusbn/bw (wuster, wuste)woest, kwaad; erg. Bis doe wus óp miech? Ben je kwaad op mij? Dat woar evver wus wied. Dat was toch erg ver.

wusj m (wuzje st, wuzj-je) wis, bos. Inne wusj jraas. Een bos gras. Inne wusj hoare. Een bos haren.

wusje ww [wu’sje] wusjet, jewusjd wissen, vegen. Mit inne nase dóch uvver d’r dusj wusje. Met een natte doek over de tafel vegen. Sjtub wusje. Stof vegen.