Z

Klietsj hei um tse hure wie de wöad klinke.

zaachv (zaache/zaachens) zaak. De zaach is die. Zo staat het met de zaak. Die zaach is in de reure. Aan die zaak wordt gewerkt. Dat zint dieng zaache nit. Dat gaat je niets aan. Heë jeet jód mit zieng zaachens um. Hij heeft zijn zaakjes goed voor elkaar.

zaal m (zeëls/zale, zeëlsje) zaal. Heë hool ziene zessiegste jeboertsdaag in inne zaal.Hij hield zijn zestigste verjaardag in een zaal.

zaal m (zale, zeëlsje) zadel (bijv. van een fiets). Ook: zaddel.

zabbeleww [zab’bele] zabbelet, jezabbeld sabbelen.

zaddel m [zad’del] (zaddele, zeddelsje) 1 zadel. D’r zaddel óp ’t peëd legke. Het zadel op het paard leggen. Ook: zaal. 2  rug van een plooi in een kolenlaag, anticlinaal.

zaddeleww [zad’dele] zaddelet, jezaddeldzadelen.

zaddeler m [zad’deler] (zaddelere, zeddelersje) zadelmaker.

zaf m (zafte, zefje) sap. ’t Weëd vrugjoar, de beum sjtunt al in d’r zaf. Het wordt voorjaar, de bomen beginnen al aardig uit te lopen.

zageww [za’ge] zaat, jezaad zeggen. Dat ze zage wat ze wille, da weëde ze óch nit jek. Dat ze maar zeggen wat ze willen, dan zijn ze rustig. Wat zate ze? Wat zeiden ze? Doe zouwts óch kómme, da zeëte ze ’t diech óch.Afwijzend antwoord, als iemand niets wil zeggen/Jij moet ook komen, dan hoor je het ook. Va hure zage kómme de luejens in de welt. Van horen zeggen komen de leugens in de wereld. Ónger ós jezaad en jesjwèje. Onder ons gezegd en gezwegen. Of iech ’t zaan en of iech ’t zing, ’t jesjuucht evvel nuus. Of ik het nu zeg of zing, het zet toch geen zoden aan de dijk. Kinger en volle zage de woarheet. Kinderen en dronkaards zeggen de waarheid. Noe za(a)g iech evvel nuus mieë! Nu ben ik sprakeloos! Iech, zeët d’r jek! Ik, zegt de gek. Zag dat ins oane tse laache. Zeg dit eens serieus. Dat is lieët jezaad, evvel sjwoar jemaad. Dat is makkelijker gezegd dan gedaan. Wat zeës te dan noe, Sjtieng! Wat zeg je me nou, Stien? Iech kan ’t vuur ing woarheet nit zage. Ik ben er niet zeker van. Iech häu bauw jet jezaad! Ik had bijna wat gezegd. Heë zeët miech nog nit ins de dagestsiet. Hij zegt mij niets meer. Wen iech diech dat zaan! Laat je dat van mij gezegd zijn! Nuus tse zage han. Niets te vertellen hebben. Dat hat nuus tse zage. Dat heeft niets te betekenen. Deë hat hei jet tse zage. Die heeft het hier voor het zeggen. Hauw iech ’t diech nit jezaad? Had ik het je niet gezegd? Heë mós nónk a miech zage. Hij moet oom tegen me zeggen/Hij is een neef van me.

zagensweëd bw [za’gensweëd] de moeite van het zeggen waard. In de uitdrukking: Dat is nit zagensweëd. Dat is niet de moeite waard om erover te praten.

zagenswies v[za’genswies] (zagenswieze, zagenswies-je) zegswijze, uitdrukking, spreek­woord. Ook: sjprichwoad.

zait bw sedert. Dem han iech zait joare nit mieë jezieë. Hem heb ik sinds jaren niet meer gezien.

zaitdeem bw [zaitdeem’] sedert, sindsdien. ’t Is al lang heer zaitdeem iech dem jezieë han. Het is al lang geleden sinds ik hem gezien heb.

zak m (zek, zeks-je) 1 zak. Dat hingt nog in wie zek. Dat is nog zeer twijfelachtig. Heë hat ziech mit zak en pak óp wèg jemaad. Hij is bepakt en bezakt op weg gegaan. 2 lijf. Deë hat jing rillejoeën in d’r zak. Hij weet van God noch gebod. Jinne moraal in d’r zak han. Geen moraal in je bagage hebben. Doe kries ze óp d’r zak. Je krijgt ze op je sodemieter. Deë hat jet óp d’r zak, wen iech mar wus wat. Hij heeft ergens de pest over in, als ik maar wist waarover. Heë hat d’r zak vol. Hij heeft zijn buik vol. Iech treën diech ónger d’r zak. Ik trap je tegen je gat. Kraatsj in d’r zak han. Moed hebben. D’r däuvel in d’r zak han. Des duivels zijn. Inne an d’r zak joa. Iemand te lijf gaan. Tse vöal tserriest d’r zak. Overdaad schaadt. Jraof zek zouw me nit mit zie nieëne. Een lomperd moet je niet met fluwelen handschoenen aanpakken. Went d’r zak vol is, bingt me hem tsouw.Men moet zich kunnen matigen.

zakke ww [zak’ke] zakket, jezakd 1zakken. De moer is an ’t zakke. De muur zakt. Vier lofe e sjtröas-je um, da kan ’t èse jet zakke. We lopen een straatje om, dan kan het eten iets zakken. 2in zakken doen. ’t Koar zakke. Het koren in zakken doen.

zaklienge o [zak’lienge] zaklinnen.

zakwies bw[zak’wies] met zakken.

zalleww [zal’le] zouw (geen verl. deelw.) zullen. Vier zalle ’t wal vinge. We zullen het wel vinden. Dat zouw waal ins kanne zieë. Dat zou wel eens kunnen.

zalmiejakpastiel v [zalmiejak’pastiel] (zalmiejakpastiele, zalmiejakpastielsje) salmiakpastille.

zalong m [zalong’] (zalongs, zalöngs-je) salon.

zammeleww [zam’mele] zammelet, jezammeld verzamelen, collecteren. Vrijmarke zammele. Postzegels verzamelen. Vuur inne jouwe tswek zammele. Voor een goed doel collecteren.

zammet m [zam’met] fluweel.

zamsdieg m [zams’dieg] (zamsdieje, zamsdiegs-je) zaterdag.

zane v [za’ne] (slag)room.

zang st v (zange, zengs-je) een bosje gelezen aren.

zank sl m zand. Wiese zank. Wit zand.

zankkoel v[zank’koel] (zankkoele, zankkuulsje) zandgroeve.

zanklaoch o [zank’laoch] (zanklöcher, zanklöchs-je) zandgroeve.

zanksjtee m [zank’sjtee] zandsteen.

zaofst v (zaove, zäöfje) zalf.

zaots o zout. Deë verdeent nog nit ’t zaots óp ’t broeëd. Die verdient nauwelijks genoeg om van te kunnen leven. Mit dem kans te inne zak zaots vrèse, da wits te nog nit wats te an hem has. Met hem kun je jarenlang omgaan en dan weet je nog niet wat je aan hem hebt. Iech han honger! Ik heb honger. Antwoord als iemand zeurt om eten: Lek zaots, da kries te óch doeësj. E vuejelsje zaots óp d’r sjtats leëje. Een vogeltje zout op de staart leggen (werd plagend gezegd aan kinderen die vogeltjes wilden vangen). E muulsje oane baad sjmaat wie e ai oane zaots.Een kusje zonder baard, smaakt als een ei zonder zout.

zaots bn/bw (zaotser, zaotste) zout, gezouten. Wat ing zaotse tsoep. Wat een gezouten soep.

zaotsduppe o [zaots’duppe] (zaotsduppens, zaotsduppes-je) stenen zoutpot, zuurpruim.

zaotse ww [zaot’se] zaotset, jezaotse zouten. De bótter zaotse. De boter zouten. Inne jezaotse herrek. Een zoute haring. Hod diech jezaotse! Hou je taai! Doe kries ze jezaotse. Je krijgt een pak voor je broek.

zäötser m [zäöt’ser] (zäötsere, zäötsersje) zeurpiet. Inne auwe zäötser. Een ouwe bok.

zaots-jruul o [zaots’jruul] (zaots-jrule, zaots-jruulsje) zoutpot.

zaots-sjtengel m[zaots’-sjtengel] (zaots-sjtengele, zaots-sjtengelsje) zoute stengel.

zatbn/bw (zatter, zatste) verzadigd, genoeg. Bij dön kan me ziech nit zat èse. Zij zijn zuinig. Woa d’r zes zat weëde, doa weëd óch d’r zivvede zat. Er kan altijd nog wel iemand bij. Vier hant tsiet zat. We hebben tijd genoeg. Deë is tse zat. Hij is te verwend met eten. Iech bin ’t zat wie kauwe brij. Ik ben het beu als koude pap. Ze woare dat ieëwieg jebreuzel zat. Ze hadden genoeg van dat aanhoudende gezeur. Weë inne erme kan verjèse, verdeent óch nit ziech zat tse èse. Wie niets voor de arme mensen doet, verdient geen enkele luxe.

zat-óp bw [zat-óp’] rijkelijk, overvloedig.

zats m (zets, zets-je) 1 inzet. Iech han miene zats behauwe (bij kaartspel). Ik heb mijn beurt gehouden. 2sprong. Mit inne zats woar heë uvver de moer. Met één sprong was hij over de muur. 3 stel. Inne zats kuchepöt. Een stel keukenpotjes. 4zin. Noa d’r letste zats vuur ’t diktee.Maak eens een mooie zin voor het diktee.

zaugkörf m [zaug’körf] (zaugkörf, zaugkörfje)  zuigkorf.

zauglaitoengv [zaug’laitoeng] (zauglaitoenge, zauglaituungs-je)  zuigleiding.

zäul v(zäule, zäulsje) 1 pilaar. 2  boorzuil.

zäuloavent m [zäul’oavent] kolomkachel (voor zaalverwarming).

zauwel m [zau’wel] motregen.

zauwele ww [zau’wele] zauwelet, jezauweld motregenen. ’t Zauwelt d’r janse mörje. Het motregent de hele morgen. ’t Is en bliet zauwele weer. Het motregenweer houdt nog wat aan.

zavel m[za’vel] grit. Zavel vuur de honder/vuur de doeve. Grit voor de kippen/voor de duiven.

zavele ww [za’vele] zavelet, jezaveld grit oppikken.

zedatbn/bw [zedat’] bescheiden. E zedat meëdsje. Een bescheiden meisje.

zeëbel m [zeë’bel] (zeëbele, zeëbelsje) sabel. Inne truie zeëbel. Een goedhartig persoon.

zeëbele ww [zeë’bele] zeëbelet, jezeëbeld onhandig snijden.

zeefv (zefer, zeefsje) zeep.

zeefbeks-je o [zeef’beks-je] (zeefbeks-jer) zeepbakje.

zeefpielsje o [zeef’pielsje] (zeefpielsjer) zeeppil.

zeëgst v (zeëje, zeëgs-je) zaag. Heë hat ing sjtim wie ing beraosde zeëg. Hij heeft een stem als een beroeste zaag. Bandzeëg, bladzeëg, hankzeëg, iezerzeëg, laubzeëg, sjpanzeeg, sjroebzeëg, trekzeëg. Bandzaag, bladzaag, handzaag, ijzerzaag, figuurzaag, spanzaag, schrobzaag, trekzaag.

zeëgblad o [zeëg’blad] (zeëgblaar, zeëgbledsje) zaagblad.

zeëgbók m [zeëg’bók] (zeëgbök, zeëgböks-je) zaagbok.

zeëgmeël o[zeëg’meël] zaagsel.

zeëgsjtreebm [zeëg’sjtreeb]  pijler waarin de steenkool door middel van een zaagmachine gewonnen wordt.

zeëjestww [zeë’je] zeëjet, jezeëgd zagen; snurken. Wat has te dis naat werm jezeëgd. Wat heb je vannacht weer gesnurkt. Heë is breer an ’t zeëje. Hij snurkt.

zeëje sl m [zeë’je] (zeëjens, zeëjensje) zegen, lof. An Joades zeëje is alles jeleëje. Aan Gods zegen is alles gelegen. Deë hat d’r zeëje krèje. Die is ontslagen. Noa d’r zeëje jon. Naar het lof gaan. Dat kans te rui-ieg don, miene zeëje has te. Dat kun je gerust doen, mijn zegen heb je. Is d’r zeëje jód, da jeet e óch durch d’r hód. Gezegd als iemand de hoed niet afneemt, als de priester de zegen geeft.

zeek sl m zeik, urine. Dat is zeek! Dat is rotzooi, gezanik. Inne in d’r zeek zetse. Iemand blameren. Inne d’r zeek loa maache. Iemand op stang jagen. Inne oes d’r zeek helpe. Iemand uit de moeilijkheden halen.

zeekbeer m [zeek’beer] (zeekbere, zeekbeersje) zeiker(d).

zeeksjtiep m [zeek’sjtiep] (zeeksjtiepe, zeeksjtiepsje) pispaal, slachtoffer.

zeelst m(zeler, zeelsje)  losvloer bij de hoofdschacht.

zeel sl o (zeler, zeelsje) 1 dik touw, kabel. Die tswai trekke ee zeel. Die twee trekken één lijn. 2  stalen liftkabel.

zeeldócho [zeel’dóch] (zeelducher, zeelduchs-je) zeildoek.

zeelkontrol v [zeel’kontrol]  controle van de liftkabels.

zeeltsóg m [zeel’tsóg] (zeeltsug, zeeltsugs-je)  takel.

zeelvaat v [zeel’vaat] personenvervoer per lift.

zeem st m stroop. E Frans bruedsje mit zeem, dat sjmaat! Een kadetje met stroop, dat smaakt heerlijk. D’r nónk zeem. De suikeroom.

zeembótram v[zeem’bótram] (zeembótramme, zeembótremsje) boterham met stroop. Ook: zeemtaat.

zeemjilles m [zeem’jilles] (zeemjilleze, zeemjilles-je) hongerlijder.

zeemtaatv[zeem’taat] (zeemtate, zeemteëtsje) boterham met stroop. Ook: zeembótram.

zeën st v (zeëne, zeënsje) ook zeen v (zene, zeensje) pees.

zeëne st ww [zeë’ne] zeënet, jezeënd zegenen. D’r kroedwusj zeëne losse. De kruidenbundel laten zegenen. Jod zeën diech, vuur noen en ing anger moal. Gezegd als iemand geniesd heeft. Ziech d’r haos zeëne losse. De Blasiuszegen ontvangen. ’t Is e jezeënd weer. Het is mooi weer.

zeëneww ziech, zeënet ziech, ziech jezeënd een kruisteken maken. Zeën diech, ’t blitst. Maak een kruisteken, het bliksemt. D’r pastoer zeënt ziech zelver ’t ieëtsj. Iedereen zorgt eerst voor zich zelf. Wens doe doa erin jees, da zeëns doe diech. Als je daar naar binnen gaat, dan sta je versteld. Ieëtsj weëd ziech jezeënd en jebeënd en da weëd jèse. Voor het eten wordt eerst gebeden.

zeë(n)s st v (zeëze, zeës-je) zeis.

zeë(n)ze st ww [zeë(n)’ze] zeë(n)zet, jezeë(n)zd maaien.

zefebloasv [ze’febloas] (zefeblöas, zefeblöas-je) zeepbel.

zefelueterm [ze’felueter] (zefeluetersje) zeepsop.

zeftieg bn/bw [zef’tieg] (zeftiejer, zeftiegste) sappig. Die biere zunt zeftieg. Die peren zijn sappig. Deë deet ummer zeftieje kal. Hij slaat altijd vuile taal uit. Zeftieg kalle. Vochtig praten.

zei st v (zeie, zeisje) zeef, vergiet. ’t Jemus óp de zei aafsjudde. De groente op het vergiet afschudden.

zeie ww [zei’e] zeiet, jezeid zeven.

zeisjóttel v [zei’sjóttel] (zeisjuttel, zeisjuttelsje) vergiet, zeef. Deë hat inne kop wie ing zeisjóttel. Zijn hoofd is als een zeef.

zeke ww [ze’ke] zeket, jezeekd zeiken; zaniken. Doa zeekt nog jinne hónk aa. Dat is volkomen waardeloos. Ziech d’rlangs zeke. Zich stiekem aan iets onttrekken. ’t Rent dat ’t zeekt. Het regent pijpestelen. Lik doch nit tse zeke! Schei toch uit met zaniken! Kóm, da zeek iech diech d’r naam in ’t kruuts. Kom hier, dan krijg je een pak slaag dat je nog lang zal heugen.

zekenaas bn/bw [zekenaas’] druipnat.

zelde bw [zel’de] zelden.

zelfsl m/v salie. D’r jesjmak va zelf uvverhersjt flot.De smaak van salie overheerst snel. Zelf is e jód kruudsje, evvel ’t wieëst nit in jiddere jaad. Salie is een goed kruid, maar het groeit niet in iedere tuin.

zelfbw zelf. ’t Is jód dat-s doe ’t zelf zeës. Het is goed dat jij het zelf zegt. Ook: zelver.

Zelfkank m [zelf’kank] Zelfkant, Duits plaatsje langs de grens bij Sittard.

zelverbw zelf. Vier kanne nuus jeëve, vier hant zelver nuus. Wij kunnen niets geven, wij hebben zelf niets. Ook: zelf.

zemplieg bn [zemp’lieg] allemaal, alle. Zemplieje verwante, vrung en bekankde woare óp ’t fes. De hele familie, vrienden en bekenden waren op het feest.

zengerm [zen’ger] (zenger, zengersje) zanger.

zenkreëtbn/bw [zenk’reët] loodrecht.

zenksjaat m [zenk’sjaat] (zenksjeët, zenksjeëtsje)  neerbraak.

zerk v(zerke, zerks-je) 1 doodskist. 2  gevaarlijk stuk gesteente in het dak van een gang.

zerkenaal m [zer’kenaal] (zerkeneël, zerkeneëlsje) nagel aan een doodskist. Deë batraaf is inne richtieje zerkenaal.Die kwajongen is een nagel aan mijn doodskist.

zes tw (zezze, zes-je) zes. Dat is ing sjeël zes. Dat is een vervelende vrouw (uit het kienspel).

zes-en-zessieje o [zes-en-zes’sieje] kaartspel.

zessel m [zes’sel] (zessele, zesselsje) fauteuil.

zessieg tw [zes’sieg] zestig. De zessiejer joare. De jaren ’60.

zessing tw zestien.

zeswèchedeens m [zeswèchedeens] (zeswèchedeenste, zeswèchedeens-je) zeswekendienst. Deë leuft mit d’r zeswèchedeens in tèsj. Die maakt het niet lang meer.

zetseww [zet’se] zats, jezatsd zetten. Iech zets d’r pin dróp. Ik schei ermee uit. Inne in de vieëtsing daag zetse. Iemand het ontslag aanzeggen.

zetseww [zet’se] ziech, zats ziech, ziech jezatsdgaan zitten. Zetst uuch, uur waast doch nit mieë. Ga zitten, jullie groeien toch niet meer. Zets diech nit zoeë jelieënd. Ga maar op je gemak zitten. Iech zets miech óp miech zelver. Ik maak me zelfstandig. Zets diech inne sjlaag. Ga even zitten.

zetser m [zet’ser] (zetsere, zetsersje) zetter.

zetskoad v [zets’koad] plantlijn.

zetspin m [zets’pin] (zetspinne, zetspinsje) plantstok.

zeume ww [zeu’me] zeumet, jezeumd zomen. De nieënesje hat miech d’r rok jezeumd.De naaister heeft mijn rok gezoomd.

zeve st ww [ze’ve] zevet, jezeefdzeven. De koale zeve. De kolen zeven. D’r zank zeve. Het zand zeven.

zever m [ze’ver] kwijl. D’r hónk hat de moel vol zever.De hond heeft zijn bek vol kwijl.

zevere ww[ze’vere] zeveret, jezeverd 1kwijlen. ’t Kinke zevert: ’t kriet zicher tsenkere. Het kindje kwijlt: het krijgt zeker tandjes. 2zaniken. Lik nit tse zevere. Schei uit met zaniken.

zeverlap m [ze’verlap] (zeverlep, zeverlepje) slabbertje. Bing ’t kinke ’t zeverlepje um. Bind het kindje het slabbertje om.

zeverzak m [ze’verzak] (zeverzek, zeverzeks-je) bakje aan een lange pijp voor het opvangen van speeksel.

zich v(zichte, zichs-je) zicht, klein soort zeis.

zich o zicht. Vier hant hu jód zich. We hebben vandaag goed zicht.

zich bn/bw ziek, ziekelijk. ’t Kink hat ziche oge. Het kind kijkt ziek uit de ogen.

zichel v [zi’chel] (zichel, zichelsje) sikkel.

zicher bn [zi’cher] (zicherder, zicherste) zeker, veilig, vast. D’r klinge is nog nit zicher óp de bee. De kleine loopt nog wat wankel. Dat is ezoeë zicher wie ’t ame i jen kirch. Dat is vast en zeker. Dat is hillieg en zicher. Dat is heel zeker. Vuur dem is nuus zicher wie jlui iezer. Hij steelt alles wat los en vast is. Heë zitst óp nommer zicher. Hij zit in de gevangenis.

zicherheetsnold v [zi’cherheetsnold] (zicherheetsnolde, zicherheetsnöldsje) veiligheidsspeld.

zicheroeng v [zi’cheroeng] (zicheroenge, zicheruungs-je) stop, zekering.

zichte ww[zich’te] zichtet, jezicht zichten, maaien.

zie v (zieje, ziesje) kant, zij (de). Ing zie sjpek. Een reepje spek. Dat is inne van jen zie. Dat is iemand van de overkant (Duitsland). Jiddes dink hat tswai zieë. Elk ding heeft twee kanten. Jank ins e bis-je óppen zie. Ga eens een beetje aan de kant. Ze hauwe ziech jet óppen zie jelaad. Ze hadden iets gespaard. Deë is jet mui an ing zie. Hij is wat lui uitgevallen. Ze koame va wieë en zieë. Ze kwamen van heinde en verre.

zie v zijde (stofnaam). Jraof zek zouw me nit mit zie nieëne. Een lomperd moet je niet met fluwelen handschoenen aanpakken.

ziesl pers vnw zij, ze. Zie is jraad aakómme. Ze is juist gearriveerd.

zie bez vnw o zijn/haar. Zie kink jeet óp Sjevemet noan sjoeël. Zijn kind zit in Chèvremont op school. Zie ziene en zieng.

ziebe ww [zie’be] ziebet, jeziebd zeven.

zieb o (ziebe, ziebje) zeef. E kaffeziebje. Een koffie-zeefje.

ziechwederk vnwzich, elkaar. Jidder zörgt vuur ziech en Jod vuur ós allemoal. Ieder voor zich en God voor ons allen. Die lu zint erg vuur ziech. Die mensen leven in hun eigen kringetje. Ze klöppe ziech. Ze gaan elkaar te lijf. A ziech is dat jinne sjlimme keël. Op zich/eigenlijk is dat geen onaardige vent.

ziedeelo [zie’deel] (ziedele, ziedeelsje) opstaande zijkant van een kruiwagen, bed enz.

zieëst v zee.

zieëst v zijde.

zieësl ww zoog, jezieë zien. Los miech dat ins zieë. Laat me eens kijken. Dat jeleuf iech nit ieëder, bis dat iech ’t zelf zien. Dat geloof ik niet eerder dan dat ik het zelf zie. Dat zoog deë óp ’t oog. Dat schatte hij op het oog. Dem zien iech livver óppen ruk. Hem zie ik liever gaan. Iech zal diech ins jet zieë losse. Ik zal je eens iets laten zien.

zieësl ww woar, jeweë 1 zijn. Wat nit is, kan nog weëde. Wat niet is kan nog komen. Zieg ezoeë jód! Wees zo goed! Vier zunt an ’t wirke. We zijn aan het werk. Woa bis te jeweë?Waar ben je geweest? Vier wure al lang heem jeweë. We zouden al lang thuis geweest zijn. Zieg ins hinger dem heer! Zit die eens achter de veren! 2 nalaten. Los dat zieë! Laat dat!

Iech bin, doe bis, heë/het is, vier zunt, uur zut, zie zunt. Iech woar, doe woats/woars, heë/het woar, vier woare, uur woart, zie woare.

zieëbrank m [zieë’brank] het weerlichten.

zieëjel m [zieë’jel] (zieëjele, zieëjelsje) zegel. Doa jef iech diech brif en zieëjel óp. Daar sta ik borg voor.

zieëjelboag m [zieë’jelboag] (zieëjelböag, zieëjelböags-je) vel gezegeld papier.

zieëjellak m [zieë’jellak] zegellak.

zieëjelrink m [zieë’jelrink] (zieëjelring, zieëjelrings-je) zegelring.

zieëjraas o [zieë’jraas] zeegras (matrasvulling).

zieël st v (zieële, zieëlsje) ziel. Ziech beëne vuur de erm zieële. Voor de arme mensen bidden. Jef ’t hem, da hat de erm zieël rouw. Geef het hem, dan heeft hij zijn zin. Dat hingt mit lief en zieël an zie modder. Dat is een moederkindje. Èse en drinke hilt lief en zieël tsezame. Eten en drinken blijven levensbehoeften. Deë is óp d’r fennek oes wie d’r däuvel óp ing zieël. Hij is op het geld uit als de duivel op een ziel. Mit de zieël ónger d’r erm lofe. Met de ziel onder de arm lopen. Jod truest zieng zieël Jod hat zieng zieël.Gezegd als men over een overledene spreekt. Dat woar ing jouw, träu zieël. Dat was een goede, trouwe kerel. Heë is de zieël van ’t janse.Hij is de spil van het geheel. Dat han iech hem óp de zieël jebónge. Dat heb ik hem op het hart gedrukt, ’t Woar ing zieël in d’r radong. De tulband was nietgoed doorbakken. De zieël van ing flesj. De ziel van een fles (holte onder de fles). Inne jet óp de zieël binge. Iemand iets op het hart drukken.

zieëleamt o [zieë’leamt] zielemis.

zieëlewermerm [zieë’lewermer] (zieëlewermere, zieëlewermersje) wollen vest. De oma dreët inne zieëlewermer. Oma draagt een wollen vest.

zieëlieg bw/bn [zieë’lieg] (zieëliejer, zieëliegste) zalig. Jod hat hem zieëlieg. God hebbe zijn ziel.

zieëliejer bw [zieë’liejer] zaliger. Zieng eldere zieëliejer. Zijn ouders zaliger, zijn overleden ouders.

zieëlzak m [zieël’zak] (zieëlzek, zieëlzeks-je) kerfstok, geweten. In de uitdrukking: Deë hat jet óp d’r zieëlzak. Die heeft iets op zijn kerfstok. Dat has doe óp diene zieëlzak. Dat heb jij op je geweten!

zieëne st ww [zieë’ne] zieënet, jezieënd zaaien. Weë nit zieënt, deë nit mieënt. Wie niet zaait, die niet maait. Bij sjtil-va-wink is ’t jód haver zieëne. Bij windstilte laat de haver zich goed zaaien. Jouw miensje zunt dun jezieënd. Er zijn niet veel goede mensen.

zieënsjótsel m[zieën’sjótsel] (zieënsjótsele, zieënsjutselsje) zaaizak. Tsint-Lambeëtes (17 tseptember) bringt d’r zieënsjótsel. Na St. Lambertus (17 september) wordt het winterkoren gezaaid.

zief sl v (ziefe, ziefje) straatgoot. Inne durch de zief sjlefe. Over iemand roddelen. Deë likt loeter in de zief. Die is altijd stomdronken.

ziefe ww [zie’fe] ziefet, jeziefd druipen. Heë hat ing ziefe naas. Hij heeft een loopneus. Heë hat ziefe oge. Hij heeft doorlopen ogen. ’t Rent dat ’t zieft. Het regent dat het giet.

ziefenaas bn/bw [zie’fenaas] druipnat, kletsnat.

ziekere sl ww[zie’kere] ziekeret, jeziekerd sijpelen. ’t Wasser ziekert durch de keldermoer. Het water sijpelt langs de keldermuur.

zielingsbw [zie’lings] zijdelings.

ziems m (ziems-je) rommel, rotzooi. Iech werp diech mit d’r janse ziems de duur oes. Ik gooi je met de hele rommel de deur uit. Sjwieg miech va deë ziems! Praat me daar niet meer over!

zienentweëje bw [zien’entweëje] ter wille van hem.

ziene bez vnw m zieng bez vnw v zie bez vnw zie bz vnw o zijn. Ziene hód sjteet sjeef. Zijn hoed staat scheef. Zieng mam is krank. Zijn moeder is ziek. ’t Ziengt. Het zijne. Jidderinne ’t ziengt, da kriet d’r duvel nuus. Iedereen het zijne, dan heeft men elkaar niets te verwijten. Heë is nit mieë bij de zieng. Hij begint geestelijk af te takelen.

ziepsjaf v[ziep’sjaf] (ziepsjafte, ziepsjefje) 1 min volk. Doa zoos ing nette ziepsjaf bijee! Daar zat een mooi zooitje bij elkaar! 2 familie.

zierbw(zierder, zierste) 1 zeer. Zier jód. Erg goed. 2 vlug. Heë luugt nog zierder wie d’r tsóg d’r Röadsjer berg eraaf viert. Hij liegt nog sneller dan dat de trein de berg in Herzogenrath naar beneden rijdt.

zierol v [zie’rol] (zierolle, zierölsje)  zijrol van de transportband.

zietrómpe mv [zie’trómpe]  opstaande ijzeren palen van de sjliet. Ook: sjliettrómpe.

zietsoeng v [ziet’soeng] (zietsoenge, zietsuungs-je) carnavalsavond.

ziete v [zie’te] (ziete, zietsje) gebruiken, zeden. Dat zunt miech ziete! Dat zijn manieren!

zietliegbw/bn [ziet’lieg] (zietliejer, zietliegste) net, zedelijk.

ziewèg m [zie’wèg] (zieweëg, zieweëgs-je) zijweg.

zifo (zifter zifje) zeef.

zifte ww [zif’te] ziftet, jezift zeven.

zij sl v (zijts, ziche) duivin. ’t Bloa ziche vloog d’r ieësjte pries.Het blauwe duivinnetje behaalde een eerste prijs.

zilver o [zil’ver] zilver.

zilvere bn [zil’vere] zilveren. De zilvere hoeëgtsiet. De zilveren bruiloft.

zilverzeef v [zil’verzeef] heldere, zachte zeep, die vroeger gebruikt werd om fijn weefsel te wassen.

zimpelm [zim’pel] (zimpele, zimpelsje)  simpel, doodlopende pijler.

zin sl m (zinne st,zinsje) zin, humeur. Miensje zin is miensje leëve. ’s Mensen zin is ’s mensen leven. Doa sjteet miech d’r zin nit noa. Daarvoor ben ik niet in de stemming. Iech han zin óp vlaam. Ik heb trek in vla. Heë hat ummer jouw zin. Hij heeft altijd goede zin. Heë hat jekse zin. Hij is nukkig. ’t Is um erm zin tse krieje. Het is om er de moed bij te verliezen. Krolle hoare, krolle zin. Mensen met krullen zijn niet te vertrouwen. Iech bin va zinnens. Ik heb zin. Kralle zin han. Slecht gehumeurd zijn. Krom zin han. Slecht gehumeurd zijn.

zinge ww [zin’ge] zong, jezónge zingen. Of iech ’t zaan en of iech ’t zing, ’t jesjuucht nuus. Of ik het nu zeg of zing, er gebeurt niets. Doa wees iech e lidsje va tse zinge. Daar kan ik van meepraten. ’t Kaffieëwasser zingt. Het koffiewater kookt. Zinge dat de haide wagkelt. Luid zingen.

zingmès v[zing’mès] (zingmèse, zingmès-je) gezongen mis.

zinke ww zónk, jezónke zinken, zakken. Los d’r mód nit zinke. Laat de moed niet zakken.

zinklaoch o [zink’laoch] (zinklöcher, zinklösj-je/zikläöchs-je) m zinkput. Ook: zinkputs.

zinkloeëd o [zink’loeëd] ook zinkblei o [zink’blei] schietlood.

zinkputs m [zink’puts] (zinkputse, zinkputs-je) zinkput. Ook: zinklaoch.

zinliegheetv [zin’liegheet] (zinlieghete, zinliegheetsje) 1 neiging 2 zinnelijkheid.

zinne ww [zin’ne] zon/zinnet, jezonne zinnen. Dat zint miech nit. Dat staat mij niet aan.

zipperatsiejoeënv[zipperatsiejoeën’] (zipperatsiejoeëne, zipperatsiejuensje) 1 afscheiding. 2  zeverij.

zits m (zitse, zits-je) 1 zitting. D’r zits van d’r sjtool. De zitting van de stoel. 2 zetel, hoofdkantoor. D’r zits van die firma is óp ’t Belsj. Dat bedrijf is in België gevestigd.

zitse ww [zit’se] zoos, jezèse zitten. Heë zitst d’rneëver. Hij heeft het mis/Hij is werkloos. Heë hat in minnebreur jezèse. Hij heeft in de gevangenis gezeten. Heë hat ze zitse. Hij heeft een stuk in zijn kraag. Heë is zitse blève. Hij heeft een klas gedoubleerd. ’t Meëdsje is zitse blève. Het meisje heeft geen man gevonden. Ier iech ’t wós, hauw iech ing zitse. Voor ik ’t wist, had ik al een draai om mijn oren. Inne óp d’r tempel zitse. Iemand achter de vodden zitten. Heë zoos doa wie inne patriarch. Hij zat daar als een patriarch.

zitsvleesj o[zits’vleesj] zitvlees. Doe has óch jee zitsvleesj! Jij kunt ook niet rustig blijven zitten!

Zitterd pln [Zit’terd] Sittard.

zivve tw [ziv’ve] zeven. Dem hole ze mit jing zivve peëd vas. Hem hielden ze met geen zeven paarden vast. ’t Sjtunt zivve zonne an himmel. Het is erg heet. Heë maat e jezich wie zivve daag reëneweer. Hij trekt een gezicht van zeven dagen regen. Doe bis dreimoal zivve joar aod, da kans te doeë en losse wats te wils.Je bent 21 jaar, dan kun je doen en laten wat je wilt.

zivve(n)de tw [ziv’ve(n)de] zevende.

zivvezaache mv [zivvezaa’che] spullen. Pak dieng zivvezaache bijenee en maach dat-s te voetkuns. Pak je spullen bij elkaar en maak dat je wegkomt.

zöad st mvinzet bij het knikkerspel. An d’r aat aahauwe en dan óp de zöad sjisse. De lijn aanhouden en dan de knikker laten schieten.

zoal st v(zoale, zöalsje) 1 zool. Iech han de zoale va mieng sjong durch bis óp de brankzoal. De zolen van mijn schoenen zijn versleten tot op de brandzool. 2  verdieping. ’t Jerus hilt sjtil óp zoal zivve. De lift stopt op de zevende verdieping.

zoalbaan v [zoal’baan]  grondgalerij.

zoaleww [zoa’le] zoalet, jezoald verzolen.

zöalieg bw/bn [zöa’lieg]  horizontaal.

zoam st m (zöam, zöamsje) zaad.

zöame ww [zöa’me] zöamet, jezöamd zaad schieten.

zoameëpel mv [zoam’eëpel] (zoameëpel, zoameëpelsje) pootaardappel.

zoamjód o [zoam’jód] zaaigoed.

zoda m [zo’da] soda.

zoeë 1 bw zo. Losse vier ’t zoeë doeë. Laten we het zo doen. 2 aanw vnw zo’n. Zoeë kink kans te doch nit losse böake. Zo’n kind kun je toch niet laten huilen. Ook: zoeng v, zoenem.

zoefbroor m [zoef’broor] (zoefbreur, zoefbreursje) drinkebroer. Ook zufer.

zoefe ww [zoe’fe] zoof/zoefet, jezaofe zuipen, drinken. Deë zoefet wie inne karebengel, wie inne karehónk. Hij dronk als een ketellapper, als een karrehond. Vrès wie ing kats en zoef wie inne hónk, da bliets te jezónk. Vreet als een kat en drink als een hond, dan blijf je gezond.Zoefe krai. Zuiplap.

zoefkraiv [zoef’krai] (zoefkraie, zoefkraisje) zuiplap. Ook: zoefe krai.

zoegeww [zoe’ge] zoog/zoeget, jezoage/jezoegd zuigen. Ook zuje. Inne ’t blód ónger de neël oes zoege. Iemand het bloed onder de nagels uitzuigen. Dat hat heë ziech allemoal oes d’r doem jezoage. Dat heeft hij allemaal uit zijn duim gezogen.

zoegkörfm [zoeg’körf] (zoegkörver, zoegkörfsje) mijnteken, zuigmand.

zoeglaitoengv[zoeg’laitoeng] (zoeglaitoenge, zoeglaituungs-je)  zuigleiding.

zoejaarbw [zoejaar’] zelfs. Ook zoeëjaar. Zoejaar d’r Frens jong mit. Zelfs Frans ging mee.

zoejeliech bw [zoejeliech’] dadelijk.

zoe(ë)lang bw [zoe(ë)lang’] zolang.

zoeme ww [zoe’me] zoemet, jezoemdzoemen.

zoene aanw vnw [zoe’ne] ook zoeng aanw vnw zoeë aanw vnw zo’n, zulke.

zoer bn/bw (zoerder, zoerste) zuur. Dat is zoer verdeend broeëd. Dat is zuur verdiend brood. Durch inne zoere appel hin biese. Door de zure appel heen bijten. Kiek nit ezoeë zoer. Kijk niet zo zuur. Dat is inne zoere möp! Dat is een zuurpruim!

zoerampel m [zoer’ampel] (zoerampele, zoerempelsje) zuring.

zoerbrenne o [zoer’brenne] brandend maagzuur. Iech han ’t zoerbrenne. Ik heb last van brandend maagzuur.

zoerbroadem m [zoer’broadem] gemarineerd gebraden vlees.

zoerdesem m [zoer’desem] zuurdesem.

zoere ww [zoe’re] zoeret, jezoerd zuur worden. D’r deeg mós nog jet sjton, bis dat heë zoert. De deeg moet nog wat staan totdat hij zuur wordt.

zoerklieëv [zoer’klieë] klaverzuring.

zoermennieg v [zoer’mennieg] paardenbloem. Zoermennieg zukke vuur de knieng. Paardenbloemen zoeken voor de konijnen. Ook: zoermilch.

zoermilch v [zoer’milch] paardenbloem. Zoermilch zukke vuur de knieng. Paardenbloemen zoeken voor de konijnen. Ook: zoermennieg.

zoermóso [zoer’mós] zuring. Jong, wat bis doe e zoermós! Wat ben jij een zuurpruim.

zoervleesjo [zoer’vleesj] zuurvlees.

zoevöal bw [zoevöal’] ook zoeëvöal bw zoveel.

zoewaar bw [zoewaar’] ook zoeëwaar bw zo waarlijk. Iech zaan de woarheet, zoewaar wie inne Jod in d’r himmel is. Ik zeg de waarheid, zo waarlijk God in de hemel is.

zoewied bw [zoewied’] 1 voor zover. Vier helpe, zoewied vier könne. Wij helpen voor zover we dat kunnen. 2 tot nu toe. ’t Jeet ós zoewied jans jód. Voor het ogenblik gaat het ons goed.

zoezeww [zoe’ze] zoezet, jezoezd suizen; rennen. D’r wink zoezet um ’t hoes. De wind suisde rondom het huis. ’t Zoest miech in de oere. Het suist in mijn oren. Heë zoezet óp heem aa. Hij rende naar huis. Los mar zoeze. Laat maar lopen. Heë hat ’t navelzoeze. Hij heeft een fictieve ziekte.

zofa m [zo’fa] (zofaats, zofeëtsje) sofa.

zök v(zökke, zöks-je)sok; sul. Inne beer óp zökke. Een beer op sokken. Van de zökke joa. Flauw vallen. Ing jouw, träu zök. Een goeie trouwe sul. Dat woar inne óp zökke. Dat was een onhoorbare scheet.

zokke ww[zok’ke] zokket, jezokd hard lopen.

zökkebeer m [zök’kebeer] (zökkebere, zökkebeersje) een beer op sokken.

zokkel m [zok’kel] (zökkel zökkelsje) sokkel; uitstekende onderkant van een gebouw. D’r zokkel sjtrieche. De sokkel verven.

zökkezeumer m [zök’kezeumer] (zökkezeumere, zökkezeumersje) treuzelkous.

zolsl m op te brengen hoeveelheid. Ze hauwe d’r zol nit jehold. Ze hadden het beoogde doel niet bereikt. Heë hat uvver d’r zol jedrónke. Hij heeft wat te veel gehad.

zölder m [zöl’der] (zöldere, zöldersje) zolder. Massoeë, wat toept zoeë? Ing moes óp zölder. (kinderversje).

zöldertsimmer o [zöl’dertsimmer] (zöldertsimmere, zöldertsimmersje) zolderkamer.

zommer m [zom’mer] zomer.

zommerlieg bw [zom’merlieg] zomerlijk.

zommersjpróssel v [zom’mersjpróssel] (zommersjpróssele, zommersjprösselsje) zomersproet.

zommersjtaof m [zom’mersjtaof] (zommersjtäöfje) In de uitdrukkingen: Pak mar in mit d’r zommersjtaof! Schei er maar mee uit! Deh, noen sjtunt vier mit d’r zommersjtaof tse kieke. Daar heb je het gedonder.

zommerwöapje o [zom’merwöapje] (zommerwöapjer) lustre jasje.

zómp m (zump, zumpje) zomp, moeras.

zómpetieg bn/bw [zóm’petieg] moerassig. Ook: zómpieg.

zómpieg bn/bw [zóm’pieg] moerassig. Ook: zómpetieg.

zómpf m  schachtput.

zonv (zonne, zönsje) zon. Heë kan de zon nit in ’t wasser zieë sjienge. Hij is jaloers. ’t Sjtunt zivve zonne a jen himmel. Het is bloedheet. Went ’t reënt en de zon sjiengt, dan hat d’r duvel kirmens. Als het regent en de zon schijnt, is er kermis in de hel. Dat mets sjniet bótter in de zon. Dat mes is bot. Deë sjlieëft bis dat hem de zon noan vót i sjiengt. Hij slaapt een gat in de dag.

zóndes o [zón’des] ’t zóndes. ’s zondags.

zóndes-jeld o [zón’des-jeld] het wekelijkse zakgeld.

zóndeskinko [zón’deskink] (zóndeskinger, zóndeskinke) zondagskind, geluksvogel.

zóndieg m [zón’dieg] (zóndieje, zóndiegs-je) zondag. D’r zóndieg aaloeë. De zondag inluiden. Deë wees zoeëvöal d’rva, wie ing kouw van d’r zóndieg. Hij weet er totaal niets van. Bij dem is ’t alle daag zóndieg. Hij neemt het er van.

zóndiegnommedaag m [zón’diegnommedaag] (zóndiegnommedaag, zóndiegnommedeëgs-je) zondagnamiddag.

zóndesnommedaagsröks-jeo [zóndesnom’medaagsröks-je] (zóndesnommedaagsröks-jere) jurkje voor speciale gelegenheden.

zóndiegssjiech v [zón’diegssjiech] (zóndiegssjiechte, zóndiegssjiechs-je) zondagsdienst.

zóndiegssjtaat m [zón’diegssjtaat] de zondagse kleren.

zóndiegstsoep v[zón’diegstsoep] (zóndiegstsoepe, zóndiegstsuupje) speciaal getrokken soep van rundvlees voor de zondag.

zóndiegsweero [zon’diegsweer] zondagsweer. Vriediegsweer is zóndiegsweer.Zoals het weer op vrijdag is, zo is het ook op zondag.

zöng st v (zöng, zöngs-je) zonde. ’t Is zöng van ’t jeld. Het is zonde van het geld. Went inne i jedanke is, da zeët me: Bis doe diech de zöng an ’t bedinke? Als iemand in gedachten verzonken is, zegt men: Ben jij bezig met je zonden te bedenken? Dat is e zöngs-je weëd. Dat is een zonde waard. Is dat nit zöng en sjand? Is dat nu niet jammer? Leslieje zöng. Dagelijkse zonde.

zonne ww[zon’ne] ziech, zonnet ziech, ziech jezond zonnen.

zonneblom v[zon’neblom] (zonneblomme, zonneblömsje) zonnebloem.

zonnekloar bw [zon’nekloar] zonneklaar, heel begrijpelijk.

zonnesjien m [zon’nesjien] zonneschijn.

zonnesjtich m [zon’nesjtich] (zonnesjtichs-je) zonnesteek.

zóns bw anders, verder. Hat uur zóns nog jet nuedieg? Hebben jullie anders nog iets nodig?

Wat jieëft ’t zóns nog? Wat is er verder nog?

zoolai o [zool’ai] (zoolaier, zoolaisje) in pekel gelegd, hardgekookt ei.

zoom sl m (zeum st, zeumsje) zoom.

zoomsjtich m [zoom’sjtich] (zoomsjtich, zoomsjtichs-je) zoomsteek.

zoon m (zone, zeunsje) zoon.

zörg st v (zörje, zörgs-je) zorg. Iech maach miech zörje um dem. Ik maak me zorgen om hem.

zörje sl ww [zör’je] zörjet, jezörgd zorgen.

zouw st v (zui, zuisje) straatgoot.  watergoot ondergronds.

zouw sl v (zui st,zuisje) zeug, varken. Doe zies oes wie ing zouw. Jij ziet uit als een varken. De zouw drieve(jongensspel). ’t Rent wie ing zouw. Het regent oude wijven. De jruetste zui hant de fiengste verke.Mensen van minder allooi hebben soms heel nette kinderen. (ook gezegd wanneer kinderen ver boven hun milieu uitgroeien). Doe bis ’t ieëtsjte kutte neëver de zouw. Jij bent het ergste varken van allemaal.

zouwbeer m [zouw’beer] (zouwbere, zouwbeersje) ook zouwbieës, zouwdeer, zouwhónk, zouwjong, zouwkeël, zouwoas scheldwoorden voor personen.

zouwdistelv [zouw’distel] (zouwdistele, zouwdistelsje) melkdistel.

zouwerij v [zouwerij’] (zouwerije, zouwerijsje) zwijnerij.

zouwsjtal m [zouw’sjtal] (zouwsjtel, zouwsjtelsje) varkensstal. Dat ziet hei oes wie in inne zouwsjtal. Het lijkt hier wel een zwijnenstal!

zouwweero [zouw’weer] rot weer.

zude o zuiden.

zuemere ww [zue’mere] zuemeret, jezuemerd rapen of lezen van achtergebleven veldvruchten. Mit jaffel en emmer jonge vier eëpel zuemere. Met riek en emmer gingen wij aardappels rapen.

zuet m zucht (zuete, zuetsje). Heë loos inne depe zuet. Hij slaakte een diepe zucht.

zuete ww[zue’te] zuetet, jezuet zuchten.

zui-ieg bw/bn beestig, lelijk. ’t Is zui-ieg weer an duur. Het is beestig weer buiten.

zukke ww [zuk’ke] zoeët/zukket, jezoeëd zoeken. Heë zukt werk en beënt Jod dat heë jee vingt. Die is liever lui dan moe. De klinge oes de dikke zukke. Spijkers op laag water zoeken. Went inne jet kling jeld lieët valle, da zeët me: Zuk nit, dat is keerjeld. Als iemand wat losse munten laat vallen, dan zegt men: Zoek niet, dat is poetsgeld. Dat häu iech hinger dem nit jezoeëd! Dat had ik van hem niet verwacht. Hei has te nuus tse zukke! Hier heb je niets te zoeken! Mennieginne zukt ing eëts en verbrent ing keëts. Veel moeite doen voor een waardeloze prul. Iech jeleuf, doe zuks diech jet a miech. Ik geloof dat je op ruzie uit bent.

Zumpelveld pln [Zum’pelveld] Simpelveld.

zundiejeww [zun’dieje] zundiejet, jezundiegd zondigen.

zungelsl m [zun’gel] (zungele, zungelsje) tinteling. Iech han d’r zungel in de bee. Ik voel een tinteling in mijn benen.

zungele sl ww [zun’gele] zungelet, jezungeld tintelen. De vingere zungele miech. Mijn vingers tintelen.

zus bn/bw (zusser, zuste) zoet. Iech drink beer en mieng vrauw inne zusse. Ik drink bier en mijn vrouw drinkt een likeurtje. Dat is zusse kroam. Dat is zoet spul. Maltsbeer sjmaat zus. Maltbier smaakt zoet. Dat is inne zusse. Dat is een halfzachte.

zushootso [zus’hoots] (zusheuts-je) zoethout.

zus-jere mv [zus’-jere] zwezerik.

zussiegheet v[zus’siegheet] (zussieghete, zussiegheetsje) zoetigheid.

zusterv [zus’ter] (zustere, zustersje) non.

zuucheleww [zuu’chele] zuuchelet, jezuucheldsukkelen.Heë is an ’t zuuchele.Hij sukkelt.

zuul v (zule, zuulsje) priem, els. Zoeë sjerp wie ing zuul. Zo scherp als een priem. Deë is zoeë sjpits wie ing zuul. Hij is gevat.

zuurlieg st bw/bn [zuur’lieg] zuur. De milch sjmaat jet zuurlieg. De melk smaakt nogal zuur.